Scirbi pa Tito Laclé
Awe mainta Aruba mester a tende cu un otro ex-minister lo mester cuminsa sinta un castigo di prizon pa actonan cometi durante su periodo como minister den funcion. Cu e desaroyo aki, si mi no ta hera, tres ex-minister a caba termina cu un sentencia definitivo cu ta inclui prizon: Paul Croes, Benny Sevinger y awor Guilfred Besaril.
Y e historia ainda no a caba. Tin otro ex-minister cu nan caso ainda ta den proceso hudicial y/of ta wardando un decision definitivo. Entre nan tin Otmar Oduber, cu ta sperando e sentencia den apelacion na september, y Glenbert Croes, cu tambe tin un proceso pendiente. Ademas tin e caso di ex-parlamentario Alan Howell, kende su castigo a wordo confirma den corte superior recientemente. Manera ta normal den un Estado di Derecho, tur persona tin derecho di defende nan mes y uza tur recurso legal disponibel. Te cu un sentencia definitivo, nan mester wordo considera como persona inocente.
NOS SISTEMA DI GOBERNACION
Pero e pregunta mas grandi no ta solamente tocante e culpabilidad of inocencia di un individuo. E pregunta principal ta: kico esaki ta bisa di nos sistema di gobernacion? Tres ex-minister den prizon den un periodo relativamente cortico no por wordo considera un coincidencia normal. Esaki ta un señal cu algo den e sistema no ta funciona manera cu mester. Sea cu e problema ta den e seleccion di candidatonan, e cultura politico, e control interno, of e supervision, e resultado final ta lansa un pregunta serio riba e confianza cu e ciudadano mester por tin den su gobernantenan. Pero e problema no ta limita su mes na e personanan cu a wordo condena. E pregunta cu ta talbez mas importante ainda ta: pakiko e sistema no a logra preveni cu esaki a pasa?
MECHANISMO DI CONTROL
Un democracia fuerte no mester depende principalmente di fiscalnan y hueznan pa coregi abuso di poder varios aña despues. E mester tin mecanismo cu ta detecta riesgo na tempo y cu ta para iregularidadnan prome cu nan bira delitonan. Esey ta nifica un Parlamento cu ta ehecuta su funcion di control cu firmeza, controlnan interno eficaz den ministerionan, un aparato gubernamental profesional y institucionnan independiente cu por ehecuta nan trabou sin presion politico. Ora e mecanismonan ey no funciona suficientemente, e costo pa e sociedad ta bira hopi mas halto.
REACCION DI PARTIDO
Tambe tin un otro aspecto cu no por wordo ignora: E reaccion di e partidonan politico en cuestion. Si despues di veridicto definitivo, no ta sali condena e mal practicanan aki, esaki no ta garantisa cu lo no tin repeticion. Den algun di e casonan aki mes, un partido a sigui sostene e candidato cu tabata enfrenta su proceso penal, argumentando cu “ta pueblo a vota p’e”. Berdad cu legalmente, un persona por tin e derecho di presenta su candidatura. Pero moralmente y politicamente, e pregunta ta si un partido no tin tambe un responsabilidad pa proteha e credibilidad di e institucion cu e ta representa.
RESPONSABILIDAD CRIMINAL VS RESPONSABILIDAD POLITICO
Y aki tin un distincion importante. Responsabilidad criminal no ta mescos cu responsabilidad politico. Un minister hasta si e no wordo condena penalmente, toch por carga responsabilidad politico pa falta di liderazgo, supervision insuficiente of decisionnan cu a perhudica bon gobernacion. Den hopi democracia madura, lidernan ta pone nan cargo disponibel, NO pasobra nan a comete un delito, sino pasobra nan ta acepta cu e confianza publico mester wordo proteha.
REPRESENTA UN EHEMPEL
Un lider politico no solamente ta representa un partido; e ta representa un ehempel. Ora un partido mustra cu un condena penal of un cuestionamento di integridad serio no tin consecuencia politico inmediato, e mensahe cu ta yega na e comunidad, ta cu e responsabilidad politico ta bira algo secundario. Esaki tambe ta pone nos sociedad actual dilanti di un spiel. Politiconan no ta djis sali for di nada. Nan ta wordo scogi door di votadornan. Si un candidato cu tin acusacionnan serio contra dje, continua ricibi apoyo amplio, e ta mustra cu un parti di e electorado ta haya otro cosnan mas importante cu integridad di e persona. Pa algun hende, lealtad na partido ta pisa mas cu e conducta publico. E ta un realidad dificil, pero uno cu merece reflexion.
No compronde mi robez. Esey NO kiermen cu TUR politico na Aruba ta igual. Nos isla tin hopi sirbidor publico honesto cu ta haci nan trabou cu dedicacion y integridad. Precisamente pa motibo ey, e casonan di corupcion y abuso di poder ta haci mas daño. Nan no solamente ta afecta e personanan involucra, sino tambe e reputacion di tur esnan cu ta sirbi cu bon intencion.
E SOLUCION
E solucion tampoco ta simpel. Leynan mas fuerte so no ta basta. Transparencia, supervision independiente, proteccion pa denunciantenan, controlnan interno mas riguroso y un cultura di responsabilidad mester bira parti di nos gobernacion. Pero mes tanto, nos mester fortalece e institucionnan cu tin e tarea di preveni abuso di poder. Iregularidadnan mester wordo descubri y coregi prome cu nan termina den un sala di husticia. Partidonan politico tambe mester adopta e balor pa exigi standard etico mas halto di nan propio candidatonan y di nan propio lidernan.
Finalmente, e cambio mas importante ta den man di e electorado mes. Cada voto ta manda un mensahe. Si integridad, honestidad y responsabilidad no bira criterianan principal ora di scoge lidernan, dificilmente nos lo mira un cambio structural.
E condenanan reciente no mester wordo mira solamente como un victoria di e sistema hudicial. Nan ta mustra cu, apesar di su imperfeccionnan, Aruba su Estado di Derecho ta dispuesto pa tene tambe ex-gobernantenan responsable. Esaki ta un señal positivo. Pero na mes momento, e condenanan ta un advertencia cu nos mecanismonan di prevenciontoch no a funciona manera cu mester. E berdadero exito di un democracia no ta wordo midi solamente door di su capacidad pa castiga corupcion despues cu el a pasa, sino principalmente door di su capacidad pa preveni cu e corupcion ocuri of ripiti.
Pa Aruba, e reto awor no ta solamente castiga e pasado. E reto ta pa crea un futuro, unda e noticia manera awe, di un otro ex-minister cu ta bay prizon ta bira un excepcion, y no algo cu pueblo ta cuminsa considera normal. C’est la vie.