Scirbi pa Tito Laclé
E debate riba e ley di Reino HOFA (Houdbare Overheidsfinanciën Aruba) posiblemente a bira un di e discusionnan politico mas intenso cu Aruba a conoce den añanan reciente. Loke cu originalmente tabata un propuesta tecnico tocante disciplina financiero y su beneficionan, awe a evoluciona den un bataya politico entre Gobierno, oposicion, sindicato, secretaris di estado y hasta diferente ‘gruponan cu nan propio opinion’. Y talbez ey ta precisamente unda e ciudadano comun ta perde e esencia di e topico. Y loke mi ta haya aun mas pio, ta cu cos a bay asina leu cu e ta dividiendo hende, famia, pueblo, practicamente tur hende cu ta contra of pro. E ta asina serio cu a bira awor cu si bo ta pro HOFA, casi bo ta wordo mira of considera como traidor di bo isla, y si bo ta contra, bo ta e ‘salbador’ di e isla. Esaki mester wordo “rechasa fuertemente” cu ta yama hende pa “traidor” den e caso aki, pasobra esey ta instiga hende pa haci algo contra e “traidornan”. Y nos NO mester yega asina leu. Mientrastanto, e ‘debate’ ta sigui, y ta birando mas y mas grandi.
Si un hende sigui rednan social manera Facebook, scucha radio y programa di opinion y conferencianan di prensa, e por ‘casi’ haya e impresion cu Aruba ta dilanti di un decision historico: Of nos ta acepta e unico opcion cu ta salba nos futuro financiero, of nos ta entrega nos autonomia completo y pa semper na Hulanda. Pero e realidad ta cu ningun di e dos ponencianan extremo aki ta sin mas berdad, pasobra e situacion berdadero ta mas compleho cu esey.
DEFENSA DI HOFA
Di un banda, ministernan di e gobierno actual ta defende HOFA cu conviccion. Nan ta argumenta cu Aruba mester un sistema financiero mas stabiel (cu normanan y supervision adecua), acceso na refinanciamento di debe cu interes mas abou, y garantianan pa preveni ripiticion di maneho financiero cu a afecta e pais den pasado. Segun nan, supervision financiero no ta algo nobo, pasobra Aruba ya ta bou supervision via e sistema actual di LAft, cu tin un rol prominente di Rijksministerraad. Den nan bista, HOFA simplemente ta formalisa y modernisa un realidad cu ya caba ta existente.
CRITICA CONTRA HOFA
Di otro banda, lidernan politico di oposicion y diferente sindicato, y un grupo cu ta creciendo, ta argumenta cu e ley ta representa un paso peligroso den direccion di menos autonomia. Nan preocupacion principal no ta tanto cu Aruba lo perde Status Aparte, sino cu Parlamento di Aruba lo perde parti di su libertad pa tuma decisionnan financiero sin influencia externo. Nan ta señala specialmente ariba Articulo 38 di HOFA, cu ta pone un limitacion na Parlamento di Aruba riba modificacion di e parti di e ley local (LWHO) sin aprobacion previo di Reino, cual ta empugna cu Constitucion di Aruba. E interesante ta, cu AMBOS banda tin punto valido. Si, ambos!
E CAMBIONAN CU HOFA TA TRECE
Basando mi mes riba e texto oficial, y no opinion of redo, mi ta haya cu ta dificil pa sostene cu HOFA lo elimina autonomia constitucional di Aruba. Parlamento, Gobierno, Constitucion y Status Aparte ta keda intacto. No tin ningun provision den e propuesta cu ta cambia e esencia di con supervision financiero ta regla, pasobra actualmente tampoco Parlamento di Aruba por cambia LAFT unilateralmente. Pero, y si, tin un pero, tampoco por wordo bisa cu nada NO ta cambia.
CAMBIO PRINCIPAL
E cambio principal ta precisamente cu ta bay regla supervision financiero den un ley di Reino, en bez di lague solamente den un ley local. Aruba lo mester acepta cu e reglanan cu ta defini con supervision financiero ta diseña, pa sigura un maneho presupuestario, pago di debe y disciplina fiscal, ta for di control absoluto di parlamento di Aruba. Y principalmente, implementando un Articulo 38 preto riba blanco den e HOFA, mientras cu esaki actualmente ta mas bien regla den forma di un ‘gentlemens agreement’ den e LAFT caba, ta formalisa algo contra di Constitucion di Aruba. Kiermen ta scoge pa limita e capacidad di Parlamento pa - di acuerdo cu nos constitucion - haci cambio na un ley local. Esey semper mester keda NAN prerogativa formal, manera constitucion ta stipula. P’esey e ta un limitacion formal, aunke ta limita pa cu un ley specifico (LWHO). Raad van Advies a bisa den nan conseho, cu si saca e articulo aki afo (esta 38), e ley ta OK. E articulo ey ta e unico punto cu ta stroba, y mas leu, viola nos constitucion.
ANTI CONSTITUCIONAL OF NO?
Pero, talbez e pregunta principal no ta si HOFA tin un articulo anti-constitucional of no. Te ainda (segun por a compronde) no tin ningun conclusion huridico definitivo cu ta indica cu e ley, si e paisnan opta pa regla cierto limitacion temporal a base voluntario den un “samenwerkingsregeling” segun Statuut di Reino, ta viola Constitucion di Aruba. Tampoco no tin evidencia cu Aruba lo perde su autonomia politico. Raad van Advies ta pensa otro, y Raad van State ainda tin cu duna su veredicto.
E pregunta real parce ta otro:
Con realistico e ta, cu lo mester cambia LWHO, si e normanan ta poni eyden ta segun conseho di IMF y ta conta pa tempo largo? Si nunca e situacion lo presenta cu lo mester cambia e ley, cuanto autonomia Aruba ta perde door cu “tecnicamente” Aruba su so no por cambia e ley? Y ey ta unda e debate mester enfoca, segun mi.
Pasobra actualmente e discusion ta domina mas pa emocion y politica cu pa analisis. Un minister cu ta comunica y responde via Facebook, otro ta evita confrontacion durante presentacionnan na sectornan di nos isla, mientras cu e lider politico cu anteriormente a participa den negociacionnan inicial di HOFA pa yega na miho condicionnan di nos debenan di COVID, awe ta critica e mesun ley cu e anteriormente a elogia. Y tur esten, pa e ciudadano comun, esaki naturalmente ta crea confusion.
Talbez Aruba mester menos slogan y mas splicacion, menos campaña y mas informacion, menos acusacion y mas honestidad. Pasobra finalmente, e pregunta no ta si Gobierno tin razon of si ta oposicion tin razon. No!. E pregunta ta: kico ta miho pa Aruba a largo plazo? Y e contesta riba esey probablemente no ta totalmente den un extremo of e otro, sino algun caminda mei mei.
NO KERE DJIS PA KERE
E ciudadano comun no mester kere Gobierno simplemente pasobra ta trata di Gobierno. Tampoco no mester kere oposicion simplemente pasobra ta oposicion. No. E ciudadano mester lesa pa su mes, informa su mes y analiza e hechonan. Pasobra den un democracia sano, autonomia no solamente ta un cuestion di ley. Autonomia ta tambe e capacidad di un pueblo pa tuma decisionnan informa basa riba realidad y no solamente riba miedo of retorica politico. E problema ta, unda ta haya e informacion pa determina esaki? Y no bay e caminda di yama otro pa traidor, of bise, cu e no ta stima su isla si e ta contra. Nos TUR tin derecho di un opinion, cua cu e ta. Y si e opinion no ta cuadra cu esun dibo, respet’e. Pero pa bay asina leu di yama un hende traidor of bendedor di patria, ta bay un stap net mucho leu. Nos ta hende netchi. Ban keda netchi. Afterall, nos ta broma toch cu nos ta ONE HAPPY ISLAND toch?