ANALISIS:  ⁠⁠Ken ta culpabel cu awe mester di ley di HOFA

ANALISIS: ⁠⁠Ken ta culpabel cu awe mester di ley di HOFA

Posted on 3/25/2026, 11:14 AM AST | Updated on 3/25/2026, 11:14 AM AST

Scirbi pa Tito Laclé

Ayera mi a cuminsa cu e prome parti di e analisis cu e tema tan ‘controversial’ esta e introduccion di ley di consensus di Reino HOFA. Awe, mi ta sigui, manera priminti, unda cu entre otro, ta toca, KEN ta esun culpabel pa awe nos ta para aki y di con NO por a keda cu un ley local. Ban splica, y si. Mi sa cu mi lo trapa riba hopi tenchi politico. Pero, asina bida ta. 

NO POR A KEDA CU LAFT?

Prome cu contesta e pregunta ken ta culpabel cu Hulanda no ta acepta solamente un ley local (manera LAFT) pa supervision financiero, sino cu ta exigi un HOFA, esta un ley di supervision via un Rijkswet, mi mester bisa lo siguiente. LAFT no tabata contene normanan financiero mas pa supervision financiero. E normanan tabata pa e añanan anterior, y via acuerdo mutuo cada biaha tabata acorda normanan pa e siguiente aña(nan), cu tabata un proceso intensivo y ineficiente cada biaha. Ademas, e normanan no tabata mustra hopi efectividad mas, y mester a adopta otro tipo di normanan (aconseha pa e propio IMF cu gobiernonan tabata consulta cada bez). Y Hulanda kier a yega na un acuerdo cu Aruba riba e tasa di interes pa Aruba su debenan, tanto cu Hulanda (pa e debe di COVID) como institucionnan finaciero internacional (pa e debenan bieu). P’esey MESTER a adapta e LAFT pa e ta vigente cu normanan nobo pa hopi mas aña nos dilanti y incluendo un areglo riba debenan externo. Pero di con a scoge pa un ley di reino y NO a scoge pa cambia LAFT, of miho bisa: Ken ta culpabel pa esaki?

KEN TA CULPABEL PA CU NOS A YEGA NA HOFA?

Prome cu mi sigui cu e parti aki, mi mester aclarea algo prome: No por punta dede riba un solo partido cu a haci e supervision financiero pa Aruba necesario, pasobra aki TUR dos partido grandi a faya. Pesey LAFT a bin. Y si kier papia di “perde autonomia” door di e rol cu Hulanda (RMR) ta haya, ta eynan esaki a sosode. Pero Hulanda ta pushando e ley di reino aki, debi primordialmente pa falta di confiansa den pasado manera menciona caba, pues manera mi a bisa casi na inicio di e analisis aki. Algun di Aruba (su politiconan di ambos partido grandi) NO tin e miho record di cumpli cu acuerdo. Specialmente no, ora cu dos parlamentario di e gabinete MEP e tempo aya,  a dicidi di  ‘torno’ den e LAFT unilateral - contrario na loke a acorda - cu a causa consternacion cerca gobierno Hulandes. Esaki TA e motibo principal. Oficialmente sinembargo, e motibonan cu ta wordo menciona riba papel ta mas ‘DIPLOMATICO’ manera a resumi den e articulonan di e ley menciona, den e analisis di ayera.

E REALIDAD DURO

Si, e realidad ta duro y nos propio debilidad financiero y e actuacion sin consulta contra di acuerdonan cu (gobierno di) Hulanda a habri e porta pa esaki. Combina esaki cu un economia vulnerabel y un situacion geo-politico delicado, anto bo tin un receta pa desaster. Awor e pregunta ta: Con Aruba lo ta cu HOFA den efecto? Si HOFA keda implementa completamente, Aruba lo cambia — no solamente tecnicamente, pero structuralmente tambe.

⁠ ⁠E ley local LAFT lo wordo substitui pa un otro ley local LWHOF (Landsverordening waarborging houdbare overheidsfinanciën), cu lo contene e normanan finaciero nobo, y lo mustra cuanto e reserva pa mitiga e risico lo ta. Esaki ta mas bien un cambio “tecnico”. ⁠ ⁠Lo institui un propio begrotingskamer (cu ta un grupo di hende (mayoria experto) cu ta controla y revisa con gobierno ta gasta su placa)) , cu lo yuda gobierno presupuesta mas eficiente y efectivo. Esaki lo ta un instancia DI Aruba y PA Aruba. E ta algo nobo cu lo bin.  ⁠ ⁠E ley cu ta regula cu tin supervision financiero, no ta un ley local mas, sino uno ariba nivel di reino. Esaki por lo general ta mustra manera un entrega di autonomia, pero e berdad ta tambe cu restriccionnan cu lo tin, ta vigente bou di e LAFT actual CABA. Pero laga nos keda honesto cu nos mes tambe: For di implementacion di LAFT na 2015, e debe nacional di Aruba a keda limita den crecemento, (cu exepcion di a añanan di pandemia). Consecuentemente, si supervision ta traha, bo no ta lague los, sino ta ancra esey.

E PREGUNTA CU TUR TA HACI, Y CU MESTER KEDA CENTRAL

E pregunta cu mester keda central ta, si nos kier stabilidad bou di control … of core mesun riesgo di pasado bou pretexto di mantene nos “autonomia”? Si, pasobra HOFA ta obliga Aruba pa haci un escogencia cu ta defini nos futuro.

AUTONOMIA

Mi tin amigonan cu ta bisa mi cu nan no ta contra supervision, pero cu HOFA ta bay leu dimas. Y cu no mester di HOFA pasobra e ta mete cu nos maneho interno. Porta. Pero ora cu nan bisa esey, ta pasobra e miedo ta pa e AUTONOMIA cu nos ta perde, lo ta mas grandi. Pero laga mi bisa e cos pa tur hende por compronde, pa loke ta e palabra AUTONOMIA.  Autonomia no ta algo cu bo ta pidi ni reclama. Aruba a adkiri su estado autonomo caba. Ta algo cu bo tin y bo mes mester salvaguardia, sostene, proteha y honra cu bo propio accionnan. Y HOFA ta mustra cu awe, Aruba (su politiconan) ainda no a logra esey completamente.

CONCLUSION

E berdadero conclusion, sin diplomacia: Aruba no ta ricibi e ley aki pasobra e ta debil, sino pasobra e ta keda un isla chikito cu un economia vulnerabel. E ta un ley di Reino pasobra esey no por wordo cambia unilateralmente. Y Hulanda ta insisti riba e ley aki no solamente pa deseo di control, sino pasobra e mes ta carga e riesgo financiero ora cos bay malo (manera a sosode durante COVID). Finalmente, e ley den esencia ta esaki: Un barera di proteccion na tur dos banda di un caminda hopi peligroso pa transita. Bo por bisa cu e ta limita bo libertad. Pero sin e barera ey, tur hende sa con e storia ta termina, principalmente cu chauffeurnan tras di wiel cu a causa accidente caba den pasado. Problema ta cu no ta conviniente pa nos recorda esaki tin ora.