Scirbi pa Tito Laclé
Ta un echo cu aña 2026 a cuminsa di un forma sumamente violento pa Aruba. Den apenas un siman, a experencia crimen, multiple morto den trafico, suicidio, candela di cas y mas. Y manera polis mes a bisa, segun minister di husticia, Arthur Dowers, 'situacion di trafico a sali for di man'. E pregunta ta, pakico? Aki ta unda mi kier para keto y analisa cierto cosnan. Y mi sa cu no tur hende ta di acuerdo. Bo no mester ta. Ta ok. E problema pa mi, ta, cu mientras cu awor tur hende ta riba bou cu esaki, geschocked, indigna y spanta manera tur otro caso dramatico, cu excepcion pa esnan cu a keda afecta, tur otro lo cambia y esaki lo ‘mengua’ tambe, y asina cu carnaval coi curpa, tur hende a ‘lubida’ y ta fiesta ‘bay off’, lubidando e comienso violento di aña. Y asina nos ta gusta biba, lubida y lubida hopi lihe. Y aki ta unda cu nos ta faya. Nos tur. Si, ami tambe. Pero e biaha aki mi kier pone algun cos aki, cu ta molestia mi, y cu mi, hopi hende mas. Y mi ta ‘disculpa’ di antemano, di e ‘tono’ den cual e analisis aki ta scirbi.
Mientras cu nos tur ta grita, yora y acusa di un apertura violento di aña, e problema ta cu e sentimento ey ta keda te ey.. y pa un rato!. Siman pasa mi a puntra prome minister Eman den un di mi programanan, su opinion riba e caso aki. Su tono di voz a baha full, bira mas serio, y a toca e tema brevemente. Conmovi, tristo y un mensahe di forza pa esnan envolvi. Fuera di esey, e la laga tur cos den man di su minister di husticia cu tin cu actua. Comprendibel. No ta su cartera, pero, e ta keda e prome minister y esun responsabel pa gobierno. E minister encarga un dia despues den Parlamento a splica cu dentro dos siman tin un comision cu lo bin cu recomendacion di con pa actua. Sin kier ta cinico, lo ta cosnan cu nos tur sa cu mester haci. Ban wak. Mientrastanto, Cuerpo policial a publica algun articulo, y hasta un video di e hefe maximo di polis, condenando e actonan violento cu a habri aña y culpando esnan cu a comete nan. Serio? Na e nivel aki, por considera e mensahenan aki te hasta como un insulto pa nos inteligencia. Pakico? Pasobra e mensahe, mientras cu tur bon intencion, ta bisa nos, loke nos tur sa caba. Tira culpa, y bisa nos con pa comporta, no ta bay yuda awor. Y hopi biaha, ta net esnan cu tin cu haya e mensahe, no ta mira nan. No. Yamami negativo numa. Pero e forma con pa remedia e situacion aki, ta pa tuma accion. Y cu accion mi no kier men, scirbi mensahe pa pueblo. Aki tin ‘dos’ culpable den henter e asunto. Esnan cu ta causa e tragedia, y esnan cu ta responsabel pa preveni of den e caso aki, actua pa esaki no sosode mas, of sosode lo menos possible. Den e caso aki, esnan responsabel cu mester tuma accion, ta consisti di 3 instancia, dus un grupo culpabel reparti den tres instancia. E parti hudicial (polis y OM), e parti ehecutivo (Gobierno) y e parti legislativo (Parlamento). Pa loke ta husticia, den e caso aki polis, envez di scirbi articulo y manda video, mester subi caya, actua cu man duro, supervisa pa ministerio publico. Punto. Si kier traha video, traha video cu ta SPLICA cos bon. Pone algo util di cual nos por siña di dje. Recientemente mi a wak un video unda cu un persona (mi kier sa e ta duna rijles) ta mustra kico por y kico no por ora di bebe y stuur. Por ehempel, e ta splica cu asina bo bebe mas cu 2 cerbes of mas cu un glas y mei di biña, bo tin un problema riba caminda como chauffeur ya cu e por afecta e machine di supla pa alcohol. Esey ta informacion cu mi por usa, y sa kico pa haci e ora. Djis bisa ‘core responsabel’, ‘respeta ley’, NO TA FUNCIONA awor!. Pero e info di e parti di cerbez y biña, si ta bisa mi algo y ta ponemi pensa dos biaha, proximo biaha cu mi kier bebe e di dos of tres glas y subi tras di stuur. Y asina mes, tin hopi cu ta bisa, ‘mi curpa ta wanta mas di 3 glas’. Y berdad, tin ta bebe un botter completo di biña y ta keda bon. Pero e machine si ta registra bo como un persona cu a comete un infraccion. Si bo kier traha un video, haci e video dramatico. Shock hende! Tin un video basta bon cu ta mustra un chauffeur ta bebe, ocasiona accidente y mata un hende a consecuencia di su acto. E ta bon traha, pero, efectivo? Hmm.. Esun mas ariba di medida di biña y cerbez ta mas efectivo. Y pa loke ta accion riba caya, no bisami cu no tin suficiente polis. Un ehempel cu ta funciona rond mundo: Pone algun polis den auto staciona na cierto lugarnan strategico, cu zwaailicht so caba, ta haci hopi. No mester ni para banda di caminda den grupo di 10 of 20 polis duna multa. No tin suficiente hende pa esey. Ta conoci cu polis ora cu cos bay ‘for man’ ta core haci algun siman di accion, boshi polis para un caminda, ta duna multa y cos ta caba te ey. Despues ta stop pa basta tempo. Y nos ta bolbe na e mal custumber. E splicacion pues di polis, ta cu no tin suficiente personal. Pesey mi sugerencia di e polis banda di caminda, cu zwaailicht cendi, ta mas efectivo, mi ta pensa. E luznan ta pone hende baha speed di leu , pasobra nan tin miedo pa nan wordo gara. E reaccion di sh*t, ata polis, laga mi baha speed, ta funciona hopi biaha. Claro cu esun cu ta core 1000 km pa ora, no por haci nada. Pero algo, ta algo. Tambe, polis mester actua cu zero tolerancia. E minimo señal di aggression sea fisico of verbal, mester ta suficiente pa actua. Awor, mi no sa si legalmente esey ta possible, pero e ta un forma di actua. Papiando di legalidad, esaki ta otro tema di hilaridad. Si, Parlamento ta core llama minister di husticia, pa ‘atende e problema serio di trafico’. Boshi pregunta, di cual hopi ta tin sentido ta wordo haci na e minister. Y minister na su turno, ta bisa di traha comision, pa bay investiga kico mester haci. Pero na e punto aki, polis cu ta suppose di ta e experto, mester reuni cu e minister y dun'e un lista di opcion. Y e minister tin cu dicidi cua option ta actua ariba. Y pa loke ta e parti legislativo, parlamentarionan mester cuminsa dicidi pa cambia nos leynan cu tin. Y gobierno mester presentae conceptonan di ley nobo, actualisa y cu castigo severo. Nos leynan di trafico actual mayoria simplemente NO ta funciona mas. Nan ta ANTICUA. E castigo cu un chauffeur (esun cu a causa e problema), por haya p.e. ta asina ridiculo, cu e ta pone cu e chauffeur no ta ni ril, pa haci malo. Y cu malo, mi kier men, subi caya cu alcohol den su body. Mi por tende e comentarionan caba. ‘Aha, e meneer ki kier pa polis detene tur chauffeur. Pone nan unda? No tin suficiente cel”. Ok. E ora ta busca un otro lugar temporal. Kita rijbewijs pa semper, no algun siman of aña. Paga multa halto. Publica potret di e persona, pone su cara na berguensa. Forma di actua tin suficiente. Porta mitar di e actonan ta contra ley, of ta viola nos dignidad y privacidad y Dios sa kico mas. Pero, porta ta esey mester cambia pa nos siña. Pero, mi punto ta, cu ALGO mester sosode. AWOR. Esnan responsabel pa percura pa e cos aki stop drasticamente, esta tres pilarnan menciona, mester sea presenta ley nobo, cambia ley, actua FISICAMENTE.. Mensahe SO awor NO ta yuda. Si. Mester EDUCA nos hendenan (atrobe) pero esey SO, NO ta yuda! Por lo menos, no solamente. Pone hende haya miedo pa subi caminda, pasobra nan ta wordo gara, deteni, perde rijbewijs, auto,
E generacion di awendia, cu a wordo lanta gran parti pa mayornan cu a opta pa ‘bay suave’ cu nan educacion na cas, door di ‘duna e mucha un voz, inspraak, opinion’, a pone cu nos hubentud (gran parti), a crece sin gevoel y respet pa autoridad. Mi no kier generalisa, pero e ta mustra cu ta un grupo grandi ta cay bou di e grupo aki. Social media no a yuda e causa aki, y ta juist pone hende reta otro. Videonan di Tik Tok, no a scapa Aruba y hopi aki na Aruba tambe ta test otro, y ta haci esaki riba caminda publico, cu consecuencia hopi biaha tragico. Bo kier resultado? Bo kier un isla (mas) trankil? Bo tin cu actua cu man duro y actua AWOR. Y si social media tin asina hopi efecto riba e hobenan, USA e mesun social media akin a BO fabor, sr autoridad. Si bo no actua AWOR, sinta, y lesa y spanta so di e noticianan cu nos lo sigui publica, di morto, accidente, suicidio, y Dios sa kico mas. Afterall, na ingles tin un dicho mediatico, cu ta bisa ‘if it bleeds, it leads’. Mas dramatico, miho. Mescos cu nan ta bisa cu ‘cada pais ta haya e gobierno cu nan merece’, cada pais ta haya e comunidad cu nan ta tolera. Ah, y by the way.. mi a dicidi, cu mi NO ta disculpa di e tono cu mi a scirbi esaki. Laga mi usa e otro dicho ingles conoci: This is the ‘The inconvenient truth’. Deal with it!. Saludos!