ORANJESTAD – No pidi pa algo, si bo no sa e consecuencia, pasobra despues bo lo lamenta. No ta awor sino masha tempo, cu ciudadanonan (varios) ta pidi pa yobida pa Aruba. Algo normal y comprendibel, ya cu yobida ta percura pa mehoracion di nos flora y ta haci nos tera berde. Sigur ora cu nos tin hopi tempo sin haya un yobida, cu ta crea secura. E problema ta, cu hende ta pidi cos sin sa, of ta keha semper, den bon y malo. Entre otro, ora cu hende tende cu tin mal tempo na caminda, nan ta practicamente reza pidi, of te hasta sclama, pa e pasa riba Aruba, ‘pasobra nos mester poco awacero’. E problema ta cu ora cu e ‘mal tempo’ aki yega, y pasa riba Aruba, e daño cu e ta of por haci, ta pone cu despues, bo isla ta keda ‘na werki’. Y esaki ta sosode hopi biaha tambe ora cu tormenta tropicalnan tin Aruba riba nan caminda. ‘Mare e por pasa pa asina nos haya poco awa’. Si nos raporta cu e tempo ta na caminda, e critica ta ‘ay no, boso a spanta e tempo caba y e la bay’, of ‘keda keto, laga e cos pasa pa nos haya awa’. Y si nos no bisa nada, nos ta haya zundra:’ Bo no por a avisa nos sikiera? Ata nos yen di problema awo’. Pues nunca no ta bon. Enfin. Nos a custumbra.
DESASTER NATURAL
Tin hende cu ta te hasta anhela pa un tormenta of pio ainda, horcan, pasa riba nos isla, pa nos haya hopi awa, y ta gusta e ‘excitement, cu ta bin cu ne. Accion, preparacion, adrenalina ta subi. Ta comprendibel. Mescos ora di ta kaweta ora cu tin un incidente, un suseso policial. Nos tur ta core wak y e ta crea un atencion sin igual. Problema ta, cu ora cu e tormenta of horcan caba pasa nos, pa ‘laga e poco awa’, nos tur kier sigui biba normal. Habri e cranchi su manese, sende e switch pa e luz, of subi caminda pa core y sigui cu nos bida. Pero, ora cu un tormenta mes (y e por ta un swak mes) pasa directamente riba Aruba, (of Corsou of Bonaire of cualkier isla), e daño cu e ta haci, ta asina grandi, cu esey so ta afecta nos isla di tal forma, cu nos ta keda paralisa pa hopi tempo. E switch no ta traha mas, pasobra no tin coriente. E awa no lo sali for di e cranchi, pasobra no tin awa y no tin presion. E caminda no ta disponible pasobra e la keda destrui pa e ‘mal tempo’. Ata bo ey. Bo a desea e awa so. Pero bo no tabata sa cu e awa ta bin cu e biento, y e consecuencia. Y bo tabata kier awa, pero no dje hopi ey.
JAMAICADespues di hopi tempo, un isla no mucho leu di nos, a haya bishita di un horcan fuerte, cu a dal e isla frontalmente recientemente. E mesun sistema, a pasa panort di Aruba apenas algun dia prome, y nos a scapa (atrobe). Esta bendiciona nos ta! Loke nos a scapa di dje, un otro si a haye frontal. Y mira e resultado. Diripiente tur hende ta ‘reza’ pa e isla. Pa e mesun placa, otronan lo mester ta rezando pa nos aworaki. Bek pa Jamaica. E isla ta practicamente paralisa. Destrosa, of manera nos ta bisa, ‘na werki’. E bon di e caso aki ta cu Jamaica tabata bon prepara, no structural, sino financieramente. Nan a percura pa tin suficiente garantia, seguro y mas, pa ora cu nan haya un situacion asina, nan por yuda nan curpa, sin ayudo financiero internacional. Pues, mientras cu e pais ta ‘na werki’, nan tin fondo suficiente pa drecha esaki. Nan lo ta ok atrobe.
ARUBA QUO VADIS
Aruba, no tin e infrastructura, y sigur no e placa. Pues, si algo dal Aruba asina, nos ta morto. COVID y pandemia ta un bon ehempel di con nos ta para aworaki. Danki na Hulanda, cu nos a haya placa pa por a sobrevivi. Pero, e mesun placa aworaki, tin nos den problema cu Hulanda, cu tin nos bringando un ley cu Hulanda lo kier impone riba nos, a cambio di e ayudo cu nan a duna nos. Corda si ta un horcan of tormenta mester bin. Atrobe Hulanda lo yuda nos? Djis pa e ‘awacero’ cu tanto nos a pidi, pa muha nos pida tera? E mensahe ta simple. No pidi pa cos, sin sa mas. No pidi pa e tormenta pasa, ‘pa nos haya poco awa’. Bo no kier e awa di e tormenta ey, pasobra e awa ey, ta bin na hopi, y sin control, y cu problema.
VISUALMENTE TA MAS EFECTIVO
Nos a laga inteligencia artificial recrea algun scenario despues di pasada di un horcan categoria 4, y wak ‘mas of menos’, con e lo laga e lugarnan escohi atras, despues di e pasada. Y bo lo mira, con desastroso esey ta. Edificionan structural grandi y fuerte. Corda con e resto di e isla lo keda, si un horcan pasa. Of un tormenta. E lo no ta mucho menos. Pues, otro biaha, ora di desea awacero, pidie di un nubia normal, y no di un tormenta of pio ainda, un horcan. Pasobra bo lo lamenta despues!.