Scirbi pa Tito Laclé
E weekend cu a pasa, gobierno a inicia e celebracion di 40 aña Status Aparte y 50 aña himno y bandera. Esey no ta kita afor cu tur aña, manera un rito politico predecibel, e mesun discusion ta bolbe: Ken a logra kico den historia politico di Aruba? Ken a logra Status Aparte? Ken a bin cu e bandera y himno? Ken tabata e berdadero lider di emancipacion nacional? Y tur aña e mesun nombernan ta bin riba mesa: Shon A. Eman, Betico Croes, Henny Eman. Bo lo pensa, cu historia mester ta documenta, skirbi, cla sin cu hende por ‘torno na dje cada aña of cada bez cu un politico (of ex politico) haya gana pa torno na dje. Cada partido, cada militante, cada generacion tin su propio version. Historia a bira arma. Memoria a bira propaganda. Con esey ta posibel?
Mi ta echt cansa di e bay bin aki. Ken pa kere? Cua buki pa lesa unda cu ta UN historia tin? No depende cu ken bo papia. No!. Varios lider of ex lider politico awe ainda ta conta loke nan a experencia, y mientras cu tin informacion interesante eynan, ainda tin ta ‘cambia’ cierto parti. Mi pregunta semper ta, con por tin tanto version di un historia? Mi a dicidi di analisa e loke mi por a haya, pa mi purba compronde. Y esaki ta loke mi por conclui: Status Aparte tabata un proceso! E proceso pa yega na Status Aparte no tabata un evento unico. Tabata un cadena di decisionnan historico: e 2147 firmantenan pa separacion di Aruba, encabesa pa Shon A. (Cornelis Albert) Eman, a entrega un peticion historico entre september 1947 y januari 1948 pa separa Aruba di Antiyas Hulandes; e referendum di 25 di maart 1977, lidera pa Betico Croes, cu a marca un momento historico caminda 95% di votadonan a opta pa independensia di e Antianan Hulandes.; e negociacionnan cu Hulanda durante decada di 1970 y 1980; y finalmente e implementacion oficial di Status Aparte riba 1 di Januari 1986, cu Henny Eman como prome Prome Minister di un Aruba autonomo.
Awor cu Aruba ta celebrando su 40 aña di Status Aparte, e pregunta real no ta mas ken tin razon. E pregunta real ta: Con ta posibel cu despues di cuarenta aña, nos historia constitucional ainda ta suheto na interpretacion partidista? Y mas importante ainda: Con nos por stop e trocemento y manipulacion historico aki cu ta sigui confundi generacion nobo di ciudadano? Mi sa cu loke nos ta mira aki ta un fenomeno mundial cu historiadornan y cientificonan politico ta yama “memory politics”: esta ora cu partidonan politico ta uza interpretacion di pasado pa fortalece legitimidad den presente. Pero di con no djis brasa e proceso cu a envolve diferente partido politico?
HISTORIA OFICIAL CONTRA HISTORIA PARTIDISTA
E problema central ta structural: Aruba no tin un relato historico oficial ampliamente acepta riba su proceso politico con a yega na Status Aparte. Tin documentacion academico, tin archivo, tin investigacion, pero den esfera publico y educativo, e historia ta fragmenta. Cada partido a construi su propio narrativa: Den uno, Betico ta figura central absoluto; Den otro, AVP ta arquitecto institucional decisivo;
Den otro, proceso ta comparti pero e importancia di cada ken su rol ta cambia. Resultado: E ciudadano humilde ta haya tres version di e mesun historia. Y politica ta maluza e ambiguedad ey cada aña rond di e fechanan simbolico creando division.
STATUS APARTE TABATA UN PROCESO, NO UN PROPIEDAD
Realidad historico ta mas compleho cu un slogan partidista. Status Aparte no a wordo logra den un solo acto ni pa un solo lider. Tabata un proceso di decada: mobilizacion popular cu a cuminsa cu AVP bou di Shon A. Eman, negociacion cu Hulanda, construccion institucional, y transicion constitucional. Betico Croes tabata sin duda e lider carismatico di un movimiento autonomista cu a sigui y a logra e Status Aparte. Pero e fase final constitucional, implementacion y consolidacion institucional a wordo maneha door di gobierno di Henny Eman (yiu) dfm.
E berdad historico — y esaki ta loke politica no gusta — ta cu Status Aparte tabata resultado di continuidad politico entre rivalnan. Sin Betico no tin mandato popular. Sin AVP no tin arkitectura estatal. Sin cooperacion post-1986 no tin stabilidad constitucional. Pero e narrativa comparti no ta di beneficio electoral. P’esey e division ta keda manteni bibo.
CONSECUENCIA: GENERACIONNAN CONFUNDI
Pa e ciudadano hoben na Aruba, historia politico nacional a bira un territorio di neblina. Dependiendo di e cas, famia of partido, nan ta tende un version diferente. Y esaki ta e problema cu mi tin cu esaki. Pa straño cu por zona, e sistema educativo no a logra establece un relato comun suficientemente fuerte pa domina e propaganda partidista. Y si tin un sistema mes cu a logr’e, toch politiconan ta tuma hende haci y kier ‘cambia’ cos y hasta ta bay scolnan nan mes pa conta nan version di e storia.
Resultado: Desconfianza den historia oficial, percepcion cu “tur ta propaganda”, trivializacion di simbolonan nacional, y finalmente, un cultura politico cu pasado ta arma, no un patrimonio nacional. Esaki ta di lamenta. Un nacion cu no por acorda riba su propio origen constitucional, ta corre riesgo di di perde e union cu su identidad estatal mester trece.
KICO MESTER HACI PA STOP E PROBLEMA AKI?
Si Aruba kier sali for di e guerra di memoria aki, tin tres paso esencial:
Canon historico nacional independienteUn comision historico nacional, cu historiadornan independiente (no politico), mester formula un relato documenta y di consensus tocante di e caminda cu a hiba na Status Aparte. No pa elimina e debate — pero pa establece un base di echonan comun.
Curriculum escolar unificaHistoria constitucional di Aruba mester wordo siña cu un marco oficial, basa riba evidencia, no riba simpatia partidista. Muchanan mester sa cu liderazgo tabata plural y proceso tabata comparti.
Libra e fecha nacional di logronan partidistaDia di Betico y 18 di Maart mester bira momentonan di memoria nacional, no algo partidista camufla. Mientras partidonan sigui monopolisa simbolonan nacional, e division lo keda.
40 AÑA: MOMENTO DI MADUREZ HISTORICO
E ironia grandi ta esaki: Status Aparte mes tabata lucha pa autonomia, dignidad y identidad comun y union di un pueblo. Pero cuarenta aña despues, nos ainda no a logra un memoria comun di con nos a yega ey y nos ta mas dividi cu nunca. Un pais adulto ta reconoce cu su historia casi nunca ta propiedad di un solo lider. Ta resultado di generacion, rivalnan, negociacion y continuidad. Aruba su caminda pa 1986 no tabata un excepcion. E pregunta pa e aniversario di 40 aña no mester ta “ken a logra kico?” E pregunta mester ta: por fin nos ta cla pa conta nos historia manera un pais — y no manera partidonan kier pa bo sa? Mientras Aruba no contesta esey, nos Status Aparte lo sigui no solamente simbolo di unidad, sino tambe campo di bataya di memoria.
ORANJESTAD - Nationaal Restauratiefonds (NRF), un fondo financiero di Hulanda, ta ofrece prestamo cu interes abao pa yuda restaura y mantene monumentonan historico. Durante un reunion cu Prome Minister Mike Eman, e director Uğur Özcan a destaca cu Aruba tin hopi potencial pa preservacion di su herencia cultural, combinando identidad cu oportunidad economico y empleo.
ORANJESTAD - Famia y amigonan a reuni na aeropuerto pa ricibi e hobencito Alexander Flores, cu a regresa for di Colombia despues di un luna y dos siman.Manera por a corda, e ta e hobencito cu a keda ‘bandona’ den un auto pa algun ora na Aruba, creando un situacion di salud peligroso. Mientrastanto su yegada a conmociona tur hende, ora cu e mes a sali canando for di “arrival hall” cu un sonrisa, algo cu hopi no tabata spera.
