Scirbi pa Tito Laclé
Gobierno a haya un setback formal diahuebs atardi ora cu huez a dicta cu e minister di husticia no por a para e e-step y e-bikes y scooters di ta riba caminda publico sin mas. Por lo menos no, te ora cu e caso cu e companianan doño di e e-steps haya nan dia den corte. Hopi ta wak e como un bofta den cara di e minister, y cu e minister a keda kens. E pregunta porta no mester ta, si ta ken a keda kens of no, pero mas bien ken (of kico) ta culpable di a laga e caso yega asina leu. E asunto aki tabatin prioridad? Mas prioridad cu p.e kita tur choler for di caminda, esnan cu ta haci molester, horta etc? Pasobra esey tambe tabata un critica. Ki dia ta tuma mesun curashi pa actua contra nan. Bek pa e asunto di e-step, ley ta hopi cla y ta bisa cu e aparatonan aki no por ta riba caminda publico (y esey ta inclui acera publico). No tin ningun ley cu ta permiti esaki. Pues, polis, tabatin TUR autoridad pa actua, y no a haci esaki. Ken ta fout aki? Minister, e polis, of e comisario cu ta hefe di e polis? Mi a puntra e minister from day one, cu logica ta bisa mi cu tin algo cu ta bisa mi cu un custumber ta bira un ‘gedogen beleid’. Y e pregunta tabata simple. Kico e e companianan cu ta huur e aparatonan aki lo bisa, cu un dia pa otro, ta stop nan di opera. E ta zonami manera caso den corte. E minister a brush e pensamento of, y a bisa cu ta nan derecho pa bay corte. Hopi a aplaudi e minister bisando cu e minister tin bala. Pero tambe, mes hopi, esnan cu tin e aparatonan aki personalmente of tin e negoshi, of comerciantenan en general, a pensa cu esaki lo a bay faya, pasobra actua asina, ta solamente crea mas resistencia. Atrobe, ken of kico a faya cu e cos a yega asina leu? E minister anterior? E tabata e minister responsabel pa e enforcement toch ora cu e aparatonan aki a keda introduci na Aruba? E no tey mas. E la laba man? Awor, tin mucho mas cos, cu ta manera un ‘dode mus’. E ley tey, pero tanto bal e tey of no, pasobra e no ta wordo enforsa toch. Tin e ley di cacho, tin e ley di tint di auto. Tuma esun di tint. E UNICO instancia cu ta enforsa e ley, ta DTI, e lugar unda cu ta keur auto. Nan ta e UNICO cu ora cu bo yega cu bo auto getint, ta nenga rotundamentedi keur e, y ta bisabo netjes cu si kier bo keur, mester kita e tint. Y ta pasobra LEY ta bisa cu NO por tin tint. Y nos TUR ta kita e tint netjes, y ta pone bek despues di keur.. Polis, sinembargo, a dicidi cu no ta hacie, esta controla auto pa tint. Awor, si aki poco tempo, ril coy e gobierno y di un dia pa otro duna ordo pa polis cuminsa para auto riba caminda pa tint, tambe e mester duna un periodo pa nos tur ranca e tint? Of debi cu tur e tempo cu nos tabatin sin enforsa, e la bira ‘gedogenbeleid’ tambe?
ASPECTO LEGAL
Segun informacion oficial y reciente declaracion di gobierno, e situacion legal ta bastante cla: e-step y aparato similar no tin ningun base legal pa circula riba caminda publico na Aruba. Esaki ta nifica cu, estrictamente legalmente, minister y polis tabatin derecho pa actua for di principio. E aparatonan por wordo usa solamente riba propiedad priva, y ni huurmento tampoco ta legal, pasobra no tin categoria legal pa duna permiso pa esaki.
Pero aki ta unda teoria y practica ta separa.
Durante lunas—of mas—e aparatonan tabata visibel tur caminda: Palm Beach, Eagle Beach, caminda principal. Negoshinan a inverti, turista a usa nan libremente, y polis no a haci enforcement consistente. E mes gobierno mes a reconoci cu e problema “a keda leu sin intervencion suficiente”.
Y esaki ta exactamente e punto legal mas delicado: ora ley no wordo enforsa pa largo tempo, e por crea lo cu den derecho administrativo ta conoci como un forma di ‘gedogenbeleid’—tolerancia de facto.
‘Gedogenbeleid’ no ta un ley formal na Aruba, pero e concepto ta reconoci den practica huridico, specialmente den Reino Hulandes. E idea basico ta simpel: si autoridad ta tolera un actividad ilegal sin intervini, e ta crea un expectativa razonabel den e ciudadano cu e actividad ta permiti, of por lo menos no lo wordo sanciona di un momento pa otro.
Den un caso manera e-step, esaki ta pisa den corte pa varios motibo:
Prome: E ciudadano y negoshinan por argumenta cu nan a actua den “good faith”, basa riba falta di accion di gobierno.
Di dos: Un cambio abrupto—di no tin enforcement pa accion fuerte—sin peroido di transicion, por wordo mira como desproporcional.
Y di tres: Corte por exigi cu gobierno mester a mustra consistencia den su aplicacion di ley.
Esaki ta probablemente e razon awor cu huez a dicidi cu gobierno no por simplemente para tur actividad di un dia pa otro, sin e caso principal haya su dia den corte.
Esaki no ta nifica cu gobierno no tin razon legal. Al contrario. Riba papel gobierno ta fuerte para. Pero riba nivel administrativo, e posicion di gobierno a wordo debilita pa su mesun comportamiento anterior.
E pregunta cu hopi ta haci—ken ta fout—no tin un contesta simpel. E responsabilidad ta reparti.
Polis tin obligacion pa enforsa ley, y falta di accion consistente a contribui directamente na e problema. Gobierno, pa su banda, tin e responsabilidad pa duna direccion claro y mantene politica coherente. Y e sistema en general—incluyendo e minister anterior—ta carga parti di e culpa, pasobra esaki no ta un problema cu a nace awe.
E caso di tint di auto ta un ehempel perfecto di e mes patronchi. E ley ta existi, pero enforcement ta limita. Resultado: un cultura di “cumpli formalmente, despues sigui como antes”. Si awe polis dicidi di enforsa e ley fuerte, e mes argumento di ‘gedogenbeleid’ lo por wordo usa.
Esaki ta mustra cu e problema no ta e-step solamente. Ta un problema structural: ley sin enforcement ta perde balor.
Pa gobierno, e les aki ta claro. No ta basta pa tin ley. Ley mester wordo enforsa consistentemente, of mester wordo adapta na e realidad. Sino, cada accion fuerte despues lo topa resistencia—no solamente politico, pero tambe legal.
Den un eventual caso den corte, gobierno ainda tin posibilidad pa gana riba e base di ley. Pero e lo depende di con fuerte corte ta considera e periodo di tolerancia anterior. Cuanto mas largo e “gedogen” a dura, tanto mas dificil e ta pa hustifica e accion repentino.
Na final, e caso di e-step ta mustra algo mas profundo cu un conflicto di trafico of turismo.
E ta mustra un sistema unda ley y realidad no ta move hunto.
Y si Aruba no corrigi esaki, e siguiente caso—sea cacho, tint, of otro tema—lo sigui e mes caminda:
Un ley fuerte riba papel, pero un “dode mus” den practica.