ANALISIS: Kico e ley di HOFA ta y kico kier meen consensus

ANALISIS: Kico e ley di HOFA ta y kico kier meen consensus

Posted on 3/24/2026, 4:23 PM AST | Updated on 3/24/2026, 4:37 PM AST

Scirbi pa Tito Laclé

Un discusion cu mi ta wak cu ta ‘saliendo’ foi man, ta si Aruba mester acepta e ley di consensus di Reino conoci como HOFA, cu mester regula finansas publico sostenibel pa Aruba. E problema ta cu e discusion riba HOFA no mester tene cuenta cu opinion solamente di hende, sea ta minister, parlamentario, sindicalista of cualkier otro persona. E punto ta cu pueblo mester claridad, pasobra e pregunta no ta solamente si e ley ta bon of malo y ta ken a firma pe. E pregunta real ta: Con nos a yega aki, y unda esaki ta hiba nos? Mi a traha un analisis den dos parti. E prome ta kico HOFA ta y kico kier meno consensus. Despues, lo sigui esun mas ‘fastioso’, cu ta KEN ta culpabel pa e HOFA. Pero, prome cu esey, mester cuminsa na e comienso. 

DI CON MESTER SUPERVISION FINANCIERO?

E pregunta cardinal ta cu dicon tin mester di un ley di supervision financiero pa Aruba? E pasado di pais Aruba con e politiconan a maneha nos finansas publico no ta un secreto: Nos isla tin debenan astronomico, no ta(bata) produci cuentanan anual cu por wordo controla (falta transpariencia), tin control deficiente riba entidadnan estatal, no tin un plan multi-anual di inversion adecua, y no tin reserva pa ora cos bay malo (manera den tempo di COVID), cu consecuencia cu Hulanda mester “para garantia” ora cos bay fo’i control. Y awor ta bin e discusion politico mas grandi: Dicon no por keda cu supervision financiero regla via di un ley local (LAFT), y mester bay pa un ley di reino (HOFA)? Y e contesta ta uno cu hopi politico no kier tende, pasobra e ta haci dolor. E motibo di esey ta wordo explora den e siguiente analisis riba e topico aki. 

Un otro pregunta cardinal ta: nos politiconan mientrastanto no a siña disciplina presupuestario, cu ta pone cu NO mester di supervision financiero mas? E pregunta por simplemente wordo contesta mencionando cu ainda no tin full transpariencia (falta cuentanan anual al dia, falta reglanan di good governance pa entidadnan estatal), no a alcansa e targetnan financiero di finansas saludabel y sostenibel, y ainda gobierno no tin un bon plan di inversion y creacion di reserva.

KICO HOFA TA ENCERA?

E siguiente pregunta e ora ta: Kico exactamente HOFA ta encera y kico e ta nifica? HOFA (Houdbare Overheidsfinanciën Aruba) ta un ley di consensus di Reino, cu ta regula con Aruba mester maneha su finansas publico. E esencia di HOFA ta basa riba un sistema temporal pero riguroso pa mantene finansas publico di Aruba den un forma sostenibel. Y mi ta bay mustrabo DEN PAPIAMENTO, resumiendo varios di e articulonan pa bo compronde. Si, e analisis aki ta un poco largo, pero necesario. Bueno, Ban pa e articulonan pa ABO compronde:   

⁠  ⁠articulo 3 y 4 ta forma e nucleo cu normanan obligatorio pa e schuldquote (porcentahe di debe) y e saldo primario, acompaña cu un schema con e porcentahe di debe mester baha cada aña y con ta anda cu riesgo financiero di nos pais;  ⁠  ⁠articulo 5 te cu 7 ta impone disciplina via exigencianan pa presupuesto, reportahenan trimestral y informe anual (transparente, realista y controlabel);  ⁠  ⁠articulo 8 ta defini e alcance di e normanan via e sector colectivo (of miho bisa sector publico) ;  ⁠  ⁠articulo 9 y 10 ta regula financiamiento, incluyendo un facilidad di prestamo for di Hulanda como recompensa pa bon conducta financiero;  ⁠  ⁠articulo 11 te cu 13 ta ofrece espacio pa desviacion den caso di crisis, pero bou di condicionnan estricto y di supervision;  ⁠  ⁠articulo 14 te cu 24 ta posiciona e College Aruba financieel toezicht (CAFT) como un arbitro independiente cu poder amplio di informacion y asesoria;  ⁠  ⁠articulo 25 te cu 27 ta haci evaluacion previo y control anual di e presupuesto obligatorio, loke na practica ta nifica supervision continuo;  ⁠  ⁠articulo 29 te cu 31 ta duna e Reino instrumento pa interveni ora no ta cumpli cu e normanan; y finalmente  ⁠  ⁠articulo 42 ta stipula e salida: solamente ora Aruba por mustra cu consistentemente e ta maneha su finansas na un manera responsable, e ley aki por caba—te ora ey, autonomia ta keda, pero semper bou di un disciplina financiero duro y constante.

KI VENTAHA Y DESVENTAHA TIN?

Laga mi pone den idioma simpel: E ley HOFA ta pone regla riba con pais Aruba por maneha su presupuesto, bou supervision di ken, y cu ki bentaha. Aki ta unda cu e rabo di e ley ta krul. E pregunta y debate cu tin ta, cu si tin mas beneficio cu desventaha pa Aruba. Lamentablemente, e contesta no ta simple  blanco of preto. No. Pero, si nos mira esaki den un forma realistico, e balansa ta inclina den un direccion claro. Prome, ban pa e beneficionan. Esaki pasobra e TIN beneficionan real. Y mi kier bo compronde cu mi no ta ni pro ni contra. Simplemente ta wak e cos manera cu e ta.  E ta e.o. evita gasto irresponsabel, y ta percura pa un tasa di interes abou cu Aruba NUNCA por haya riba mercado internacional su so. NUNCA. Por lo menos ainda no. Pero mas importante, e ta duna mas confiansa internacional pa esun cu kier inverti ariba nos pais. E ta mantene stabilidad financiero y ta obliga e gobierno na turno, pa disciplina su mes, y percura pa hopi mas transparencia.  Awor e desventahanan: Aki ta unda cu e gritonan ta mas duro. Pasobra e.o. esaki ta nifica perdida di parti di nos autonomia: esta, cu no ta Aruba mes (y esey ta e dolor mas grandi) ta dicidi ki norma financiero ta uza, ni con lihe ta baha e debe nacional, ni con hopi ta fia pa haci inversionnan. Nos ta keda cu un dependencia di Hulanda, menos flexibilidad den crisis, y si, decisionnan importante ta wordo influi di afo (Hulanda). Bo por bisa e ora cu e conclusion honesto ta cu HOFA ta duna stabilidad …si, PERO, y esey ta un pero grandi:  e ta bin cu un prijs politico halto. Pero, atrobe, ban ta honesto cu nos mes, bou di LAFT ya caba nos a paga e prijs aki, sin e bentaha di interes abou. Y manera cu e secretario di estado Hulandes nobo mes a bisa recientemente, cu si, cos ta miho cu Aruba, pero AINDA e debe tey! Y lo tin mas debe!  

KICO KIER MEEN CONSENSUS

Awor, HOFA ta un ley di consensus. Nos ta scucha politiconan di oposicion y sindicatonan insinua cu no tin consensus. Pero kico kier meen consensus? Cu tur parlamentario mester ta di acuerdo cu e ley? Laga mi splica.

Den contexto pa inicia un ley di Reino entre Aruba y Hulanda, “consensus” no ta un cuestion di mayoria, ni di voto den Parlamento, sino di un acuerdo mutuo entre e dos gobiernonan. E ta nifica cu prome cu un ley asina por sigui su camino formal, tanto gobierno di Aruba como esun di Hulanda mester a yega na un entendimento comun y a acepta e contenido di e ley. Si un di e dos NO ta di acuerdo, e proceso ta para. No tin 2/3 parti, no tin e conocido 50%+1 —No. Tin solamente UN base: ningun pais no por wordo obliga sin su propio consentimiento.

Despues di yega na e consensus politico, e ley ta wordo presenta na Parlamento di cada pais: Na Aruba pa aprobacion politico, y na Tweede Kamer na Hulanda pa aprobacion formal. Aki si tin voto, pero ta un mayoria (50%+1) ta dicidi si tin sosten politico na Aruba, y ta e stem di mayoria di Aruba ta conta pa consensus den Tweede Kamer. Despues cu un mayoria (50%+1) di miembronan di Tweede Kamer aproba e ley, e ta bay pa Eerste Kamer. Un bes mas, ta mayoria di Aruba ta determina si e momento di tratamento den Eerste Kamer ainda tin consensus. Y ta mayoria di Eerste Kamer tin cu vota na favor di e ley pa e ley pasa.

Simpel bisa: consensus kier meen cu durante henter e trayecto di tratamento di e ley, hasta te den Eerste Kamer mayoria di Parlamento di Aruba (50%+1) mester keda sostene e ley. Nada di 2/3 parti di Parlamento, nada di 10.000 firmante, nada di mayoria di sindicatonan! Enfin. Mayan, mi lo tin e parti dos. Entre e tema, KEN ta culpabel cu awe mester di HOFA.