Scirbi pa Tito Laclé
Poco dia pasa, mi a bolbe confronta cu un realidad cu hopi Arubiano ya ta sinti den nan curpa: e prijs di huur pa un cas (of compra ) a sali completamente for di proporcion. No ta trata mas di casnan di luho of zona turistico. No. Ta trata di casnan normal — chikito, un baño, sin hopi comodidad — cu ta wordo ofreci pa 3.500, 4.000 florin of mas. Y ora bo wak kiko bo ta ricibi pa e prijs ey, e pregunta ta bira inevitabel: con esaki a bira normal? Mi a spanta loke mi a wak.
MAS CU UN SUBIDA DI PRIJS
Loke ta pasa awendia ta mas cu solamente un subida di prijs. Ta un cambio profundo den con Aruba ta usa su propio espacio. Cada cas, cada apartamento, cada pieza di tereno, a bira parti di un calculo economico cu ta mira un solo direccion: Turismo. Y esaki ta unda e problema ta cuminza.
AirBnB
AirBnB y huur vacacional a trece un revolucion den e mercado. Pa hopi propietario, finalmente tin un manera pa saca maximo beneficio di nan propiedad. Un cas cu antes tabata huur pa un famia local, awor por genera entrada tur anochi cu bishitantenan. Y naturalmente, ora e diferencia di entrada ta asina grandi, e decision ta casi automatico. Pero loke ta bon pa un individuo, no semper ta bon pa un pais.
MERCADO A MOVE
Poco a poco, sin hopi boroto, e mercado a move. No tin mas oferta pa e residente, pero mas oferta pa turista. No mas stabilidad pa famia, pero mas rotacion pa e bisitante. Y asina, sin un momento formal di decision, Aruba a cuminza cambia direccion: di un isla pa biba, pa un isla pa huur.
IMPACTO
E impacto no ta solamente den e cartera — e ta den e bida diario di hende. E hoben cu kier independisa, no por mas. Parehanan hoben ta keda pega den e cas di nan mayornan. Profesionalnan esencial — hende cu nos mester — ta cuminza duda si ta sostenibel pa keda aki. Y den bario, e cambio ta visibel: mas cas bashi durante dia, mas check-in cu maleta durante anochi. E sentido di comunidad a cambia, y cune, un parti di identidad.
TURISMO, E MOTOR DI NOS ECONOMIA
Naturalmente, turismo ta e motor di nos economia. Niun hende no ta discuti esaki. Pero e pregunta cu mester haci awor ta mas incomodo: Te unda nos ta laga e motor ey guia tur decision?
Pasobra si tur cas ta bira inversion, unda e Arubiano lo biba?
Si tur tereno tin mas balor pa turista cu pa residente, unda nos ta traha e futuro di nos mes pueblo?
E SOLUCION DIFICIL
E solucion no ta simpel, y definitivamente no ta bin cu un solo medida. Pero un cos ta cla: laga tur cos sigui asina no ta un opcion.
Gobierno lo mester drenta den e conbersacion aki. No pa para turismo, pero pa pone balansa. Pa defini cuanto espacio un pais kier dedica na bisitante, y cuanto mester keda pa su propio hende. Y awor. Mi a cansa di promesa, ‘cu ta evaluando, ta studiando y ta trahando rapport’. Pa crea un sistema unda huur pa largo plazo no ta un castigo, y huur a corto plazo no ta domina tur cos.
Mas importante ainda, pa manda un mensahe cla: Aruba no ta solamente un producto. Aruba ta un comunidad.
E reto grandi ta pa logra e balance. Mantene un economia fuerte, SIN perde e fundacion social. Proteha e entrada cu turismo ta trece, pero sin saca e Arubiano for di su propio mercado.
Pasobra na final di dia, e pregunta no ta solamente economico. E ta existencial. Si un Arubiano no por permiti pa biba na Aruba… pa ken e isla aki ta anto?