ANALISIS –  Ora bishitanan importante logra loke kehonan di pueblo no ta logra

ANALISIS – Ora bishitanan importante logra loke kehonan di pueblo no ta logra

Posted on 3/13/2026, 10:38 AM AST | Updated on 3/13/2026, 10:40 AM AST

Scirbi pa Tito Laclé

Recientemente mi a trata e asunto di con durante cierto eventonan historico, cada aña na Aruba ta conoce un ritual politico ora fechanan historico yega. Fechanan historico manera Dia di Betico, Dia di Himno y Bandera, of celebracionnan relaciona cu Status Aparte. Na e momento ey, e mesun discusion ta bolbe ripiti: ken a logra kico den historia di Aruba, ken a haci kico, ken mester ricibi credito. Den e analisis AKI, mi kier trata algo casi similar, den sentido cu ta ora cu cierto cos sosode, hunto cu ne, ta bay un serie di actividad cu di otro forma lo no a sosode of casi no. Pero cu na mi parecer (y hopi otro hende), ta algo cu no mester ta asina.

E caso mas reciente ta e anuncio cu Rey Willem-Alexander lo bishita Aruba pa e conmemoracion di 40 aña Status Aparte y 50 aña Himno y Bandera. Un bishita Real naturalmente ta algo special. Ta un momento historico y simbolico pa e isla. Pero loke ta yama atencion, no ta solamente e bishita mes. Ta loke ta sosode riba e isla prome cu e bishita ey mes yega, esta e fenomeno di con ta prepara Aruba pa e bishita real. Cada bez cu Aruba ricibi un bishita importante — sea Real of otro motibo internacional — diripiente hopi luga riba isla ta haya atencion. Camindanan ta wordo limpia, drecha, area publico ta wordo ordena, palonan ta wordo corta, cosnan ta wordo pinta, y tur cos ta wordo prepara pa mustra Aruba den su mihor cara. Naturalmente, no tin nada malo cu esaki. Ningun pais ni ningun persona no ta gusta mustra su cas desordena ora bishitantenan importante ta yega. Pero ey ta lanta un pregunta cu hopi ciudadano ta hasi: Si nos por haci tur esaki den apenas un par siman, pakico nos no por haci esaki regularmente?

PRIORIDAD CU TA APARECE DIRIPIENTE

Loke ta haci e situacion interesante pa mi y hopi otro hende, ta e rapidez cu cual cosnan ta y por sosode e ora ey. Awor si. Diripiente.  Lugarnan cu a pasa hopi tempo sin mantencion, diripiente ta haya atencion. Trabounan cu tabata para pa tempo largo, diripiente ta wordo haci den tempo cortico. Esaki ta crea un percepcion cla den comunidad: No ta falta di capacidad. Ta falta di prioridad. Ora e presion ta grandi — por ehempel un bishita Real — e sistema diripiente ta move. Diferente departamento ta traha hunto mas miho. Decisionnan ta wordo tuma mas rapido. Trabou ta wordo haci sin e atrasonan cu normalmente ta existi. Esaki ta mustra algo importante: Aruba si tin capacidad pa haci cosnan bon y rapido. Pero e pregunta ta: pakico e energia ey ta aparece solamente ora tin un evento special?

 

Pero prome cu contesta e pregunta ey, tin un aspecto mas profundo cu casi nunca ta drenta den e discusion. Ora un gobierno actua ad-hoc pa logra un resultado rapido, e accion ey casi semper tin un costo cu bo no ta mira inmediatamente. Personal ta wordo movi for di otro trabou, presupuesto ta wordo redirigi, y asunto cu ta importante pero menos visible, ta wordo posponi. Den otro palabra: ora nos mira ‘eficiencia repentino’, hopi biaha esey ta a costo di atraso den otro parti di e sistema.

 

Esaki ta e dilema clasico den gobernacion: loke ta urgente ta gana riba loke ta (mas) importante. Un bishita importante ta crea presion politico inmediato. Un caminda cu a bira malo pa uso diario di e pueblo, no tin e mesun presion. Pero den termino di bienestar publico, hopi biaha e caminda ey ta mas importante cu e evento ceremonial.

E CONTRADICCION CU HOPI HENDE TA MIRA

E contradiccion aki ta e punto central di e analisis. Di un banda, hopi biaha nos ta tende cu tin falta di placa, falta di personal, falta di cooperacion entre departamentonan, of dificultad pa haci cierto trabou. Pero di otro banda, un evento manera un bishita Real ta mustra cu ora tin presion, e sistema si ta funciona. Esaki ta crea un percepcion facil pa e ciudadano mira: 

Ora NO tin evento: cosnan ta move lento.

Ora TIN evento: cosnan ta move rapido.

Ora TIN bishita: isla ta mustra su mihor cara.

E resultado ta cu hopi hende ta mira cu e nivel di calidad cu Aruba por logra, no ta semper e nivel cu nos ta mira tur dia. E pensamento cu mi a lesa hopi, ta:

“Mare tin bishita importante cada cuartal, algun biaha pa aña. Sikiera nos ta wak accion asina!”

E cuestion aki no ta simplemente prioridad. Ta un problema di modelo di maneho of administracion publico. Un sistema cu ta funciona solamente ora tin presion externo, ta un sistema reactivo, no uno strategico of guia pa vision. Y un pais cu ta depende di reaccion rapido, en bes di planificacion constante, ta corre e riesgo di biba den un estado permanente di “paga candela”.

E resultado ta cu mantencion regular — loke ta evita problema — ta wordo reemplasa pa reparacion adhoc — loke solamente ta tapa e problema temporalmente.

E COSTO INVISIBLE DI ACCION AD-HOC

Cada bes cu gobierno move tur su energia pa un evento, algo otro ta keda atras. Proyectonan structural ta para.

Planificacion a largo plazo ta wordo pusha atras. Decisionnan importante ta wordo posponi. Esey ta e costo invisibel - cu Pueblo ta paga - di gobernacion basa riba evento. E pueblo ta mira e caminda pinta. Pero no semper ta mira e otro trabounan cu a wordo posponi pa logra e resultado ey. Y esaki ta exactamente unda e frustracion publico ta nace. No paso cu gobierno no por actua rapido — sino paso cu e rapidez aki ta aparece solamente ora tin presion simbolico.

UN LES PA ARUBA

Enbez di mira e fenomeno aki solamente como critica, Aruba por mira esaki como un les importante. Si e isla por mobilisa tur su servicionan rapidamente pa prepara pa un bishita importante, esey kier bisa cu e capacidad ey ya ta existi. E pregunta ta con pa haci esey bira algo normal y no solamente algo pa evento.

Tin algun punto cu ta importante:

⁠ ⁠Mantencion continuo

Area publico mester haya mantencion regularmente y no solamente ora tin evento.

⁠ ⁠Coordinacion entre servicio publico

Ora departamentonan traha bon hunto, cosnan ta move mas rapido.

⁠ ⁠Orguyo pa nos propio isla

Si nos prepara e isla pa bishitantenan, esey mester ta mesun motivacion pa nos propio pueblo.

ARUBA PA SU PROPIO PUEBLO

Na final di cuenta, e punto no ta si Aruba mester prepara pa un bishita importante. Naturalmente nos mester haci esey. Pero e pregunta mas grandi ta otro: Aruba mester ta bunita solamente pa bishitantenan… of tambe pa su propio pueblo tur dia?

E pregunta anto, no ta solamente pakico Aruba no ta haci esaki mas regularmente. E pregunta real ta mas profundo: Pakico nos sistema di gobernacion ta depende di presion ceremonial pa funciona na su maximo capacidad? Un pais madura no mester bishitantenan importante pa mustra su mihor cara. Un pais madura ta mantene su cas na orden precisamente paso e ta respeta su propio pueblo.

E bishita di Rey Willem-Alexander sigur lo ta un momento importante pa historia di Aruba. Pero talvez e les mas grandi di e momento aki no ta ceremonial. Talvez e leccion ta simpel: Ora Aruba logra cambia e mentalidad aki — di reaccion pa planificacion — e isla lo no solamente ta mustra su mihor cara pa bishitantenan. E lo ta mustra su mihor cara pa su propio ciudadano tur dia.

Y si no ta asina, mi kier un politico of gobernante splica mi, PAKICO no por tur ora, y solamente ora cu tin bishita. Y no bisa mi cu ta pa motibo cu no tin placa. Of si ta placa, y si ta presupuesto tin pa cada bishita, BISA e pueblo (ami cu bo), esey pa nos por compronde. Comunicacion ta crucial. Laga nos compronde. Educa nos: pakico awor si por, y prome no?