Scirbi pa Tito Laclé
Lesando un articulo publica di un parlamentario di partido di oposicion recientemente, a laga mi cu un pregunta basico pero profundo: Ki dia nos lo laga e ciclo aki para? Bo ta puntra bo mes, ki ciclo? Well, e ciclo di ‘politica di pasado’. Laga mi splica.
Pasobra loke ta bira cada biaha mas cla, ta cu gran parti di e discursonan di nos politiconan (mayoria pa mi no bisa, tur) a keda pega den cua ta e pasado personal di e adversario, y no ta enfoca ariba e futuro di nos pais. Sea si ta e color berde, heel, of cualkier otro color. Pero e ta mas conoci cerca e partidonan di e colornan ey. Ni maske cuanto nan bisa of pretende cu nan ta e luz nobo, cos ta keda pega den e mal custumbernan di politica. E patronchi ta keda mescos: Uza e pasado como arma politico. Y aki tin un berdad incomodo cu nos mester mira cla: e arma aki ta sigui wordo uza NO pasobra e ta resolve problema di nos pais, sino pasobra e sistema politico ta permiti esey!
BEK PA E COMIENSO DI MI ANALISIS
Den e articulo cu mi a lesa y cu mi ta basa e analisis aki ariba, un parlamentario a uza e desenlace hudicial di un ex-parlamentario como base pa su critica. No pa analisa politica ni pa evalua e gestion, sino pa mantene e imagen negativo di e persona bibo y, indirectamente, di e partido cu e ta(bata) representa ainda.
E angulo tabata interesante: Conecta e lector — abo y ami — door di bisa cu “nos”, y no e politico, ta victima di e actonan. Y manera semper, e contesta no a tarda. E partido rival a bira bin bek y acusa esun en cuestion di hipocresia mayor. Nan (e otro partido) tambe ta resorta na nan arma preferi: desacredita famia di e lider di e partido opuesto. Resultado? Dos partido grandi, rivalnan di decada, ta keda atrapa den e mesun guera di reproche historico. Un guera cu ta wordo guia pa memoria selectivo, pero cu casi nunca ta produci solucion concreto pa nos pais.
E PREGUNTA CENTRAL TA: CON ESAKI TA YUDA ARUBA?
Si nos wak esaki cu mente frieu, e respuesta ta incomodo: Casi nada. E tipo di discurso aki:
No ta crea votadornan nobo; No ta recupera confiansa perdi; No ta cambia preferencia di votador fiel y, No ta ofrece un solucion pa e problema real.Historia electoral na Aruba a mustra un patronchi consistente: apesar di escandalo, acusacion y contra-acusacion, e base di votador ta permanece sorprendentemente estable. E efecto riba e resultado electoral ta minimal. Es decir: e guera di pasado no ta move e hangua politico. Y esey ta hiba na un pregunta aun mas profundo: Si e strategia aki casi no ta cambia resultado electoral, pakico nos politiconan ta sigui actua manera catibo di e custumber aki?
RESPONSABILIDAD COMPARTI: POLITICO Y VOTADOR
Aki ta unda e analisis ta bira mas delicado. Pasobra si e strategia aki no ta funciona electoralmente — pero e ta sigui wordo uza — e pregunta logico ta: Ken e ora, ta permiti esaki pa continua? E contesta doloroso ta: Nos tur.
Politiconan ta uza e pasado personal di nan contrincante, pasobra nan sa cu un parti di e electorado ta responde emocionalmente na identidad di partido y rivalidad historico entre e famianan. Pero e votador tambe ta valida e dinamica, door di sigui vota principalmente basa riba lealtad, y no riba evaluacion critico di plan y vision pa futuro. Pues si. E dicho bieu tin algo di berdad incomodo: “E pueblo asina, ta haya e gobierno cu e merece.” Mi no ta bisa esaki como insulto, sino como refleho di un ecosistema politico unda oferta y demanda ta alimenta otro (loke e votador kier, ta loke e politico ta dun’e). Den otro palabra: politica no ta un fenomeno separa di sociedad. Politica ta un spiel di sociedad mes.
PROBLEMA STRUCTURAL: POLITICA DI IDENTIDAD, NO DI DESEMPEÑO
Aruba su sistema politico, manera hopi democracia chikito, ta domina pa:
lealtad historico di partido; rednan personal y familiar; memoria selectivo di pasado,; y e narrativa persistente di “nos contra nan”.Den un contexto asina, pasado di e adversario, ta bira un recurso facil: Barata, emocionalmente potente y sin riesgo programatico pa e politico cu ta haci esey. Ta mas facil recorda un escandalo di 15 aña pasa cu presenta un plan economico cu ta midibel y verificabel. Pero e costo pa pais ta haltisimo: Politica ta bira e teatro moral, no instrumento di solucion. Y ora politica bira un teatro, e pais ta paga e prijs real: tempo perdi, problema posponi, y futuro cu keda sin direccion cla (djis pensa riba Dump y Bubaliplas).
CON POR KIBRA E CIRCULO?
E circulo aki no lo keda resolvi cu un articulo ni cu un discurso. Pero tin tres cambio esencial cu por move e sistema:
CAMBIO DI INCENTIVO ELECTORALMientras e votador no castiga e discurso bashi, ni recompensa e plan concreto, e politico no tin motibo pa cambia. Ta e cultura di voto mester move for di identidad pa desempeño (actuacion).
2. PRENSA Y OPINION LIDER CU ENFOCA RIBA SOLUCION
E cobertura politico mester move for di “ken a bisa kico di ken” pa “kico ta e plan y kico ta e resultado”. Si bin mas luz riba e desempeño di e politico, lo tin menos espacio pa guerra di pasado. Y aki nos, como prensa, tambe tin parti di responsabilidad. Principalmente pa percura pa NO ta parti di e mal ciclo.
RESPONSABILIDAD INDIVIDUAL DI E VOTADOR
Finalmente esaki. Democracia den paisnan chikito ta ser influencia pa relacionnan personal. Cada voto ta pisa hopi. Si e votador continua premia tribalismo — e concepto di “nos contra nan” — tribalismo lo domina. Si e votador premia competencia, competencia lo domina. Politiconan casi semper ta adapta nan comportamiento na loke electorado ta recompensa. Si recompensa ta drama, drama lo domina. Si recompensa ta resultado, resultado lo domina.
E CONCLUSION: UN SPIEL INCOMODO
E situacion cu mi a lesa di e politico cu mi a referi na dje, no ta un excepcion. Ta un spiel. Un sistema unda politico ta keda maluza pasado pasobra presente no ta exigi vision pa futuro. Mi pregunta inicial — ki dia e cos aki ta stop? — tin un respuesta honesto pero duro: E lo stop ora e votador dicidi cu e forma ey no ta interesante mas. Dia cu nos como comunidad dicidi cu memoria di escandalo no por substitui vision pa futuro. E ora cos lo cambia. No prome. Te cu e dia ey, e circulo di reproche eterno lo sigui — no pasobra e politico ta mas poderoso cu e sociedad, sino pasobra e sociedad ainda no a dicidi pa exigi algo mihor