Scirbi pa Tito Laclé
E demanda di 12 luna condicional di Ministerio Publico dialuna den corte den e caso Caret unda cu dos polis ta acusa di a tira y mata un hoben aña pasa, a laga e famia di e victima (Lanoy) y hopi mas den comunidad cu rabia. Pero husticia tin dos balansa. Laga mi purba splica.
Despues cu Ministerio Publico a anuncia dialuna mainta, cu nan ta exigi 12 luna di prizon condicional pa e dos agente policial, reaccion no a tarda pa bira conoci: pa famia di e victima, esaki a sinti manera un baño di awa frieu, y pa e polisnan esaki a duna nan un poco consuelo.
Pa ambos, e mensahe tabata cla: e polisnan lo no bay prizon. Mientras cu pa e polisnan esaki ta bin como ‘bon noticia’, esaki, segun e famia y hopi ciudadano, tabata inaceptabel. Den percepcion publico, tira 20 bala riba un hoben cu, segun e propio relato di minisaterio publico den corte, no tabata mustra peliger mortal, ta incomprendibel y desproporcional.
Rednan social mesora a explota cu indignacion pa esnan cu ta sostene e famia di e victima. Pero na mes momento, mester corda cu e realidad huridico ta mas compleho cu e emocion humano inmediato.
DEMANDA NO TA SENTENCIA
Na prome lugar, tin un punto esencial cu hopi hende ta lubida y porta no kier compronde (ainda). Esaki ta cu e demanda di Ministerio Publico no ta un sentencia final. E ta un exigencia, un demanda. Nada mas. E huez cu tin e ultimo palabra y cu tin cu dicta e sentencia final, ta totalmente independiente y por impone un castigo mas halto, mas abou, of completamente diferente.
Sinembargo, den practica social, e demanda di fiscal hopi biaha ta forma un expectativa publico final. Y den e caso specifico aki, e expectativa di hopi ciudadano tabata prizon efectivo. Ora e demanda bira condicional, percepcion di inhusticia ta nace mesora.
POLIS NO TA CIUDADANO COMUN DEN LEY
E punto mas dificil pa nos comunidad acepta, ta esaki: Den derecho penal, uso di forza pa un polis ta wordo evalua den un marco completamente diferente cu pa un ciudadano comun. Si. Pa dificil cu e por zona, esey ta e realidad inconveniente. Of manera nos ta bisa na ingles ‘The Inconvenienth Truth’. Por corda, ora cu na comienso di e tragedia aña pasa, e polisnan no a keda deteni inicialmente, esaki tabata algo incomprendibel pa hopi den nos comunidad. Ora cu ‘porfin’ a detene nan pa interogacion y despues laga nan bay, ta manera e dicho di Corsou ta bisa: ‘Colon a hera kima’, osea cu mundo a casi rementa. Ki mishi!. Pero, atrobe, esey tabata pasobra polis ta wordo midi diferente cu e ciudadano comun. Laga mi splica, atrobe: Un polis tin mandato legal pa usa arma di candela den circunstancia extremo. Pa e motibo ey so caba, e polisnan no a wordo deteni mesora biaha pasa, pasobra na momento di actua, nan tabatin derecho pa carga arma. Nan tabata trahando. Esey ta e diferencia. Awor, si ami cu bo wordo gara so cu un arma caba, ta suficiente pa cera nos mesora. Esey ta e diferencia. Corda mes, si nos usa e arma ey y tira y mata un hende. Castigo ta minimo 12 aña di prizon. Aki, e evaluacion huridico ta gira rond di un pregunta central: Tabatin un menaza inmediato y serio pa e polisnan na e momento cu nan a tira? E problema aña pasa ta, cu ningun hende di autoridad a sali mesora y splica e diferencia, dunando asina tempo pa e pensamento incorecto haya un bida riba su mes. Ta despues, a dicidi di splica e diferencia, pero ya tabata laat.
Si huez determina cu e dos polisnan a kere razonablemente cu nan bida of di otro tabata na peliger, e ley por considera e acto hustifica of parcialmente culpabel. Mi tabata den corte diabierna y a mira e huez basa gran parti di su pregunta na e polisnan, riba e tema ey, pa compronde e parti aki miho.
Pa famia di victima sinembargo, esaki ta casi imposible di acepta. Pa nan, un yiu a muri. Punto.
Pero pa ley, contexto di accion policial ta pisa hopi.
E abogado di e famia a purba pinta un cuadro legal, comparando casonan na Hulanda cu tin hopi ehempel unda cu polisnan ta dilanti mesa berde ora cu nan usa nan arma. E la purba mustra cu Aruba ta diferente. Y a haci un calculacion yegando na 16 aña di castigo pa cada polis. Atrobe, huez lo dicidi cua sentencia ta apropia.
DOS BERDAD CU TA CHOCA
Den e caso Caret, tin dos berdad cu ta existi na mes momento:
Un famia a perde un yiu den un circunstancia violento
Dos polis a actua den un situacion cu nan a percibi como amenaza
Awor, den un sociedad chikito manera Aruba , e ta bira dificil pa tene e dos berdadnan aki hunto sin tension. Nos ta un comunidad cu tur hende ta conecta cu otro di un forma of otro: polis, famia, bario, amigo, colega. E distancia emocional cu tin den pais grandi simplemente no ta existi aki.
RIESGO DI RUPTURA SOCIAL
E peliger awor no ta solamente e sentencia. E peligro ta perdida di confiansa. Confiansa den husticia, confiansa den polis. Of e perdida di esaki.
Si famia y parti di comunidad sinti cu bida di un hoben no a conta igual den balansa di husticia, e resentimento por keda profundo.
Di otro banda, si polisnan sinti cu sociedad no ta compronde e presion di decisionnan den un segundo critico, e relacion polis-pueblo tambe por deteriora.
Y riba un isla chikito, e ruptura aki por escala lihe: protesta, tension social, confrontacion emocional. No pasobra hende kier violencia, pero pasobra dolor y percepcion di injusticia ta un combustible peligroso.
Si e sentencia cay pisa (castigo di prizon incondicional) pa e polisnan, of un persona cu kier bira polis, nan lo por pensa dos biaha prome cu nan actua, cu of sin arma. Djis pa no haya nan mes tras di trali tambe. ‘Legumai, mi no kier ta den e situacion ey’, uno lo por pensa. Bo a usa bo arma segun bo, corectamente, pero ta na merced di husticia pa husga bo. Algo cu aworaki e polisnan en cuestion ta pasando aden. Nan destino, a lo menos cu nan keda absolvi di e caso, ta seya caba.Polis nan no por keda mas.
E RETO DI LIDERATO Y COMUNICACION
Pa evita escalacion, tin tres cos crucial:
Transparencia total den sentencia. Huez mester splica den detaye extremo con e la pisa amenaza, proporcionalidad y responsabilidad.
RECONOCEMENTO DI DOLOR DI FAMIA
Estado y polis mester mustra empatia real, no solamente huridico.
Splicacion publico di marco legal policial
E comunidad mester compronde con ley ta mira uso di arma pa polis — mesora cu no ta di acuerdo.
Husticia mester wordo mira como husticia
Na final, e pregunta central pa sociedad no ta solamente: kiko castigo e polisnan merece, sino: nos ta sinti cu husticia a wordo haci?
Si e contesta di publico ta “no”, e ora e daño social por supera e daño penal.
E Caso Caret ta pone Aruba dilanti di un spiel incomodo: con nos ta balansa proteccion di polis y e bida di e ciudadano arubiano ?
Pero un pregunta tambe cu mester keda contesta tin di haber cu ecsaki:
Ora cu duna un castigo, e ta bin semper cu dos meta. 1. Castiga e acusado cu a comete e crimen. 2. Manda un aviso cu tipo di violacionan asina no ta permiti den un comunidad sano.
E ora e pregunta ta, si cu e demanda, a manda un mensahe sufficientemente cla pa comunidad. Den e caso aki, ta parce cu e polis, manera e fiscal mes a bisa, ta hala un rosea di alivio (cu e no tin cu bay prison), pero cu e comunidad a haya e mensahe cu polis por ‘get away’ cu algo asina.
E fiscal kier a manda e mensahe cu polis no ta riba ley. Pero cu e sentencia aki, e por manda e mensahe robez pa comunidad. Polis ta haya sentencia, pero no suficiente. Y esey por crea e pensamento den comunidad, cu polis no ta cos di confia, y cu por pone hende tuma ley den man, ya cu nan no tin respet mas pa e organo cu tin cu cuida nan. Esey tabata por lo menos e sentimento den corte, y gran parti riba rednan social.
E sentencia ainda no a cay. Pero e reaccion social ya ta mustra: Cualkier resultado lo laga un parti di pais cu herida.
Y esaki ta e realidad mas doloroso di tur.