Scirbi pa Tito Laclé
Den e mundo di awe , e berdad hopi biaha ta cai na di dos lugar, ora cu hende, of gobernante, trata di purba persuadi of cambia e opinion publico. Manera mi di, sea cu ta den politica, den medionan di comunicacion of simplemente den combersacionnan publico (awendia riba rednan social mas tanto), por observa con personanan frecuentemente ta "manipula" storia—distorsionando echo, lagando detaye clave afo of pio ainda, exagerando cierto parti pa asina logra dirigi e percepcion publico den un cierto direccion cu nan kier pa bo bay. Aunke e manipulacion por parce un strategia inteligente, finalmente, e ta desminui confiansa, crea division y hasta distorsiona (bruha) e realidad di un forma hopi peligroso. Y esey ta loke ta pasando mas y mas, den TUR gobernacion, di cua signatura cu ta, cu mi a dicidi di trece esaki den luz pa abo compronde miho. Y manera semper, cu e ehempelnan necesario.
MANIPULA VS GAÑA
Ta bon si pa bo sa cu manipula un storia no ta mescos cu gaña abiertamente, pero e ta mesun engañoso si. E ta consisti di presenta informacion di un manera cu ta conduci na un error, ya sea lagando cierto partinan crucial afo, distorsionando e echonan of mas pio, usando manipulacion emocional pa asina desvia e atencion di e realidad. Tin biaha, ta uza e tactica aki pa desvia e culpa of distrae di e problemanan real, dificultando asina cu pueblo por wak e panorama completo.
WATERGATE
Un di e ehempelnan mas conoci di manipulacion politico a sosode durante e escandalo di Watergate den añanan 70. A descubri un escandalo den e gobierno di presidente Nixon cu tabata involucra actividadnan ilegal y abuso di poder. Su ekipo di prensa inicialmente a cataloga esaki como un "ladronicia di tercera categoria". Minimalisando e crimen, nan a purba di controla e storia (e noticia) y reduci asina e preocupacion publico. Sinembargo, segun cu mas echo tabata surgi, no por a tapa e berdad mas, loke a hiba na e renuncia di Nixon.
DEADLINE PA PRESUPUESTO?
Y nos no tin cu bay lew den tempo pa ilustra un ehempel. E ultimo muestra mas recien di manipulacion politico na Aruba a sosode siman pasa ainda: Esaki tabata na e forma con a informa pueblo tocante e falta di aproba e Presupuesto di Pais Aruba pa 2025. Tabata apenas diabierna ultimo cu ‘-segun e Prome Minister demisionario -’, e Conseho di Minister di Reino (RMR) lo a impone un “ultimatum” of “deadline” pa e tratamento di e presupuesto 2025 di pais Aruba. Sinembargo, den realidad, e loke cu RMR a haci, tabata un yamada firmemente na gobierno di Aruba pa laga trata e presupuesto lo antes posibel, ‘preferiblemente’ prome cu 31 di maart 2025, pero sin impone un plazo obligatorio y tampoco mara esaki consecuentemente na un sanccion !! Pues ningun momento a usa e palabra ‘ultimatum’ ni ‘deadline’. Pa completa e obra, den un combersacion cu NoticiaCla apenas algun rato despues cu e manipulacion a tuma lugar, e Secretario di Estado (sr. Szabó) mes a confirma cu e no a pone ningun ultimatum, sino unicamente a haci un apelacion enfatico, y cu no a planea sancion pa incumplimento, ya cu el a expresa su confiansa cu Aruba lo cumpli cu e solicitud di RMR. Na Aruba lo bisa, e e.. wak con prome minister a ‘spin’ e storia den su fabor, osea ‘troce’ of ‘manipula’ e informacion aki.
E BERDAD DI RAFT
Otro ehempel ta e anuncio di prome minister tocante supuesto “revocacion” ley di Supervision Financiero, conoci como RAFT. Of manera cu e mandatario a bisa, ‘a bari e ley for di mesa’. En realidad e intencion of exigencia di regla supervision financiero ariba nivel di reino (lesa: rijkswet) a keda mesun halto riba agenda di RMR. Pues, no a bari nada for di mesa. Y si bo mes ta corda, ta solamente un formalidad cu - como a scoge pa regla esaki den un rijkswet nobo (sin nomber ainda), mientras cu tin un concepto bieu (yama RAFT) den procedura - mester a percura pa saca e concepto bieu for di proceso pa no haci cos dobbel. Pues, nada di logro grandi, of bari for di mesa, of pasa pa pasado, of scapa autonomia, of a logra algo nobo door di bon maneho financiero. Supervision financiero lo bin y lo bin na nivel di reino, sino, pueblo di Aruba mester paga e interes halto di 6.9% na oktober di 2025. E realidad ta cu ta djis e ‘contenido’ ta diferente. Sea cu ta hybrido, mitar mitar, of no. Ley di Reino pa supervision ta bin. Cu ta duna e bestia un otro nomber, no ta cambia esey.
E problema cu e tipo di manipulacion asina di e berdad ta cu, aunke e por trece ventaha a corto plazo ( y den e caso aki un corto plazo hopi corto mes) , pa esun cu ta practica esaki, e ta conduci na daño di largo plazo si. Confiansa ta un di e cosnan mas balioso den cualkier sociedad y, una bez cu personanan ripara cu nan a ser engaña, e confiansa den lidernan (politico) asina, den institucionnan of - por bay hasta mas leu pa bisa cu incluso den cierto medionan di comunicacion - ta comienso di un decaida.
ANTIDOTO REAL
E unico antidoto real contra manipulacion ta pa hendenan y medionan di comunicacion compromete nan mes cu e berdad. Esaki ta implica cu semper mester busca activamente pa e echonan rond di un topico of sucedido, verifica e fuentenan y keda atento na e tacticanan di manipulacion. E ta rekeri cu e ciudadanonan di nos pais ta responsabilisa e lidernan y ta nenga di acepta (y ripiti!) narativanan engañoso sin cuestiona nan. Mas importante ta, cu esaki ta nifica cu mester balora e berdad riba prehuicio, incluso ora cu e berdad ey ta desafia nos creencianan personal of nos lealtad politico. Y cu esaki na mente, tabata un practica ‘nobo’ di gobierno Hulandes, pa net despues di un reunion di Conseho di Reino, e mandatario Hulandes mes ofrece un conferencia di prensa pa periodistanan local, pa por bisa e cos ‘manera cu e ta’. Pa asina evita e manipulacion cu tabata sosode (y ainda ta sosode)
E BERDAD
E berdad no ta trata solamente di echonan individual; ta trata di mira e echonan den e contexto adecua, liber di tur tipo di manipulacion. Un sociedad cu ta tolera manipulacion como un parti normal di procede door di su lidernan of medionan di comunicacion, ta core e riesgo di ser guia door di un ilusion en bez di e realidad. Aunke e engaño por duna e control temporal riba e percepcion publico, e costo di dje ta un distanciamento colectivo di e berdad. P’esey, e integridad den e contenido y forma di comunicacion no ta solamente un birtud; e ta un necesidad pa husticia prevalece, cu ta cuminsa cu bisa e berdad sunu sin kita of pone nada. Sino, ta con nos kier progreso berdadero anto? E berdad inconviniente, pa duro cu e por zona, ta e miho forma.