Scirbi pa Tito Laclé
Pa varios dia caba, nos ta tende e tema of palabra ‘afscheidsbeleid’, osea e ‘politica di despedida’ menciona den cuadro di formacion di gobierno. Haciendo mas investigacion riba e tema, ta resulta cu e asunto aki ta uno mas serio cu nos ta kere, y mas pio, ta wordo aplica y of viola mas cu nos kier. Y p’esey ta bon pa trece ‘claridad’ riba esaki pa tur hende compronde miho con importante ta pa un gabinete ‘demisionario’ tene su mes netchi na regla y ley. Laga mi splica atrobe di loke a sali na cla riba e investigacion y informacion adkeri riba e tema.
Tanto den Reino Hulandes como na Aruba mes tambe, nos a observa den pasado, cu un gobierno entrante, den cierto ocasionnan, mester cancela of no ehecuta un decision cu e gobierno saliente a tuma cu ta ser considera di ta un asina yama ‘afscheidsbeleid’(of politica di despedida). Esakinan ta decisionnan, cu un minister ta tuma na den e trayecto final di un gobierno saliente, di tal forma cu ta faborece persona(nan) of empresa(nan). Tur caminda den Reino ta considera e decisionnan asina como algo cu ta den conflicto cu e reglanan di bon maneho. Por ehempel, ta bon pa sa cu ta inaceptabel cu un gobierno entrante ta haya su mes forsa pa enfrenta un “fait accompli”, loke ta genera duda riba e legitimidad of e hustificacion di tal decisionnan.
E pregunta clave e ora ta: ki ora por considera cu un decision di un gabinete saliente ta parti di un ‘afscheidbeleid’? Segun Corte Comun di Husticia, esaki ta pasa ora cu net prome cu un cambio di gobierno, ta tuma decisionnan dudoso of ,- pio ainda -, mal prepara, pa confronta e gobierno entrante cu un “fait accompli”. Den tal casonan, ta asumi cu e gobierno saliente a tuma e decisionnan aki mucho pura, afectando e distribucion di e recursonan limita di e pais. Den diferente caso, corte a afirma cu e decisionnan tuma den un ‘afscheidsbeleid’ ta den contra di e orden publico. E decisionnan aki ta viola e principionan fundamental di e estado di derecho y di bon gobernacion, y por lo tanto, por anula nan. Pero, esaki a stop e gobiernonan di eherce e practica aki? Aparentemente no. Y ehempelnan tin suficiente.
Na Aruba mes, por ehempel, tin varios. Ehempel di decisionnan cu por clasifica como parti di un afscheidsbeleid. Por ehempel, na 2017, net prome cu a instala e gabinete nobo, un ex-minister e tempo ey a acorda un cambio den e contract di un tereno erpacht pa beneficia un empresa. E gobierno entrante a nenga di coopera pa ehecuta e cambionan, y corte a duna e gobierno nobo razon, ya cu tabata evidente cu e decision tabata den cuadro di un afscheidsbeleid. Y ken no ta corda e intento controversial di un ex-prome minister pa elimina BBO despues cu el a perde eleccion? Pero, no ta aki so esaki a y ta pasa si. Na Hulanda tambe nos a wak na 2018, con e gabinete-Rutte III a purba elemina ‘dividendbelasting’ (impuesto riba dividendo) na ultimo momento prome cu cambio di gobierno. Pero a revoca e decision, ya cu a considera esaki parti di un ‘afscheidsbeleid’. E intento pa cambia e impuesto aki na ultima ora, a genera un gran contraversia politico y no a bay den ehecucion. E hecho cu e ta sosode na Hulanda tambe mester ta un excusa? NO!
Lamentablemente, ta existi varios otro casonan na Aruba, cu diferente signatura di gobierno, unda por clasifica cierto decisionnan como parti di un ‘afscheidsbeleid’, aunke no ta tur ta termina dilanti di mesa berde. Ta importante pa señala, cu irespecto ken ta beneficia di e decisionnan aki, y hasta si ta trata un cambio di impuesto cu hopi beneficiario, e gobierno saliente mester actua semper cu cautela y un gran grado di reserva. Specialmente si ta trata di tuma decisionnan cu no ta urgente y por warda riba e gobierno nobo. Esaki ta mas importante ainda, si ta trata di un asunto cu no a wordo descuti suficiente of no tin conseho di tur departamento di gobierno of sosten di parlamento, loke ta mina e sistema di ‘checks and balances’ (control y ekilibrio), cu mester tin pa garantisa un bon maneho.
Kisas e proximo gobierno tin cu pensa na establece reglanan mas estricto di transparencia, pa evita decisionnan den cuadro di un ‘afscheidsbeleid’. E no mester ta posibel mas pa un minister, tuma decisionnan na ultimo ora, sin e asesoramento di conseho di TUR departamento corespondiente. Pa implementa un miho sistema di ‘checks and balances’, lo mester rekeri cu pa tur decisionnan importante, of decisionnan no presupuesta, of decisionnan cu ta afecta e recursonan limita di nos pais (manera tereno of recursonan financiero), lo MESTER tin un conseho huridico pa indica si e ta cay bou di ‘afscheidsbeleid’. Lo ta util tambe pa defini un periodo den cua e sistema aki lo ta na vigor. Y claro, den casonan di gran urgencia, lo mester somete e decision na mas debate y control parlamentario durante e periodo ey, pa ricibi aprobacion specifico prome cu su implementacion. Asina por evita cu decisionnan ta termina dilanti mesa berde despues cu pueblo a scoge pa un otro constelacion di su representantenan. Ban cuminsa haci cosnan manera cu mester ta y no stroba otro, intencionalmente of no. E ta keda na un deseo so of por bira realidad? Aki tambe, tempo lo mustra.