KRALENDIJK – “‘Tur ku ta den Hulanda, lo ser tratá igual den sirkunstansianan igual”, asina ta e promé frase di artikulo 1 di Konstitushon hulandes. Splika e ora ei kon por ta posibel ku un mama ku tin un yu desabilitá sí ta haña kompensashon dòbel pa yu i un otro mama manera Chanine Cristina ku tambe tin un yu desabilitá no ta haña meskos? I esaki solamente pasobra e no ta biba na Harlingen òf Terneuzen, pero den e munisipio spesial Boneiru...
Te 1 di yanüari 2016 mayornan den e parti karibense di Hulanda no tabata haña komensashon pa yu. Despues un tiki i awor mas òf ménos 75% di loke mayornan na Hulanda ta haña, miéntras ku kosto di bida na islanan BES ta konsiderabelmente mas haltu.
Kontribushon adishonal
E diferensianan ta mas grandi ainda: si bo ta biba den kualke munisipio hulandes, e ora ei komo mayor di un yu ku tin mester di kuido intensivo bo ta bini na remarke pa kompensashon dòbel pa yu plùs un kontribushon adishonal di mas ku 2.200 euro. Kada biaha ku diputado Nina den Heyer ta ku bishita di trabou na Den Haag e ta keda bati na porta di e ministerionan pa denunsiá e negligensia di artíkulo 1 di Konstitushon hulandes akí. Te ku awor en bano.
Chanine su yu hòmber Ludson ku tin 10 aña a nase ku Parese Serebral, un trastorno di postura i moveshon, kousá pa un daño den serebro. “Ludson no por hasi nada su mes. Pa motibu ku e tin epilepsia tambe, semper mester tin un hende serka dje. Si den kaso di un ataka bo ta lat ku su remedinan, esei por tin konsekuensia grave”, segun e mama soltero Chanine (38) ku pa falta di alimentashon ta traha dos trabou pa yega fin di luna.
Hende pa wak Ludson
Algun dia pa siman Ludson por bai akohida durante dia, riba e otro dianan mester organisá hopi kos. “Mi amiga ta yuda mi hopi bon, pero e tin su trabou. Ora mi tambe bai traha, mi yu muhé Leantely ku tin 15 aña ta dun’un man, pero preferibelmente mi no ta laga nan so na kas. Tin ora nan por bai serka nan tanchi òf wela, pero mi ta kaba traha hopi lat i Leantely tin ku bai skol tempran. Hopi biaha mi mama ku ta biba na Kòrsou ta bin Boneiru pa yuda, pero e no tin mag di keda Boneiru mas ku seis luna, pasobra e no ta inskribí akinan. Ora ku e bai Kòrsou bèk, mi ta pidi un hende pa wak e yu. Esei ta kosta mas òf ménos 300 dòler, pues mi tin ku traha ora èkstra atrobe. Si mi no por haña hende pa wak mi yu, mi tin ku keda kas i mi no ta haña e oranan ei pagá. Nan no ta paga mi tampoko ora ku mi tin ku bai dòkter di kas òf un spesialista ku Ludson.”
CHANINE CRISTINA KU SU YU MUHÉ LEANTELY (15) I SU YU HÒMBER LUDSON (10).
“Hopi biaha mi ta sinti mi mes kulpabel ku mi no por dediká sufisiente tempu na mi yu hòmber. Mester hasi aktividat na kas kuné. E tin ku usa spalk i kada dos ora e tin ku kome i haña su kuminda òf awa via un sonda. Ta difísil pa mi yu muhé tambe. E ta un sosten enorme, pero e tin ku pensa riba su skol. E ta den e último aña.”
Lista di espera
Chanine tambe ta konfrontá keho di salú komo konsekuensia di falta di soño pa motibu di su preokupashonnan pa su yu hòmber, e molèster ku e tin ku pasa pa logra yega fin di luna finansieramente i pa motibu ku e tin dos trabou. “Pa hopi aña kaba mi ta riba lista di espera pa un bibienda sosial. Mi no por adaptá e kas kaminda nos ta biba awor pa Ludson, pasobra ta un kas di hür. Awor akí mi ta paga 900 dòler pa luna na hür di kas i esei ta mas ku mitar di mi salario.”
NA KAMINDA PA AKOHIDA DURANTE DIA.
Ludson tin un alergia i su peso ta abou, p’esei e tin mester di kuminda spesial. “E tin ku komo bèrdura i fruta èkstra, pero esei ta demasiado karu. Mi no por sin outo, pasobra si den mardugá Ludson haña un ataka di epilepsia, nos tin ku bai hòspital rápidamente. Regularmente e tin ku bai spesialista. Kada biaha ku mi hib’é i tres’é kas bèk ta kosta mi hopi na gasolin. Pa motibu ku el a haña un ròlstul, nan no ta duna un kompensashon pa e stul spesial ku mi mester a kumpra p’é. Esaki ta konta tambe pa paña èkstra i su sapatunan spesial, kos di hunga, material di lès i otro kosnan ku e tin mester pa su bida diario.”
SER FUERTE
E 83 dòler di kompensashon pa yu ku Chanine ta haña tur luna pa Ludson, no ta yega ètòl pa kubri e gastunan regular, sin papia mes di e gastunan èkstra. Asta ku un kompensashon dòbel pa yu manera na Hulanda Oropeo esei no ta logra, pero e lo ta hopi kontentu kuné sí. Meskos ku e ta agradesido pa e pakete ku tur luna e ta haña di banko di kuminda.
E hendenan rònt di Chanine ta elogi’é pasobra e ta perseverá. ‘Hopi biaha hendenan ta bisa: bo ta un mama fuerte, bo ta kuida bo yunan bon i bo ta traha duru. Mi ta hasi mi bèst pa duna mi yunan un mihó bida, pero e ta difísil sí. Tin ora mi no por mas. Hendenan ta mira mi hari tur ora, pero tin dia ku ta yora so mi ke yora. Bo mester ta fuerte pa bo yunan, p’esei mi ta skonde mi preokupashonnan i mi tristesa. Ta te ora ku ser fuerte ta bo úniko eskoho, bo ta haña sa kon fuerte bo ta.”
DIPUTADO DEN HEYER: UN ASERKAMENTU INTEGRAL TA NESESARIO
”Mi tin hopi rèspèt pa señora Cristina. Su yu hòmber mester di kuido intensivo pa motibu di su desabilidat. Esaki ta kosta hopi tempu i energia. Entretantu e tin ku traha hopi duru pa logra yega fin di luna. Su storia a konmové mi i e no ta e úniko ku tin’é asina difísil, pa motibu ku e fasilidatnan pa mucha desabilitá na Boneiru no ta sufisiente’, segun diputado Nina den Heyer.
E trato desigual entre mayornan ku tin un yu ku ta rekerí kuido intensivo na Hulanda Oropeo i Hulanda Karibense ta manera un sumpiña den wowo di e diputado. E no ta kaba komprendé dikon e areglo di dòbel pa yu no ta konta pa islanan BES, miéntras ku esaki riba base anual no ta kosta Reino mas ku algun diesmil euro.
SÍMBOLO
“E kestion di kompensashon pa yu ta para komo símbolo pa loke falta mas ainda. Nos a kaba di kuminsá ku un proyekto piloto pa akohida den kuadro di e proyekto Best4-kids. Pero nos no tin enseñansa spesial ainda. E posibilidat pa transporte pa mucha desabilitá ta limitá i kuido di relevo tin por sierto solamente pa hende grandi ainda”, segun diputado Den Heyer.
Mirando nos eskala chikitu, sèn no por ta e problema. “Nos ta mira esaki mas biaha: asina ku tin kestion di un responsabilidat kompartí, e partidonan ta bai sinta wak otro. Den e kaso akí, banda di Entidat Públiko Boneiru, tres ministerio ta hunga un ròl: Asuntunan Sosial i Empleo, Salubridat Públiko, Bienestar i Deporte i Enseñansa, Kultura i Siensia. E problemátika akí ta rekerí un aserkamentu integral, pasobra bo no por mira un lòs for di e otro.”
SEKRETARIO DI ESTADO
Diputado Nina den Heyer tin intenshon di di trese e situashon teribel di Chanine Cristina i otronan ku ta den mesun situashon kuné bou di atenshon di sekretario di estado di Relashonnan den Reino Alexandra van Huffelen, kende awe i mañan ta hasi un bishita di sera konosí na Boneiru. NOTA: E articulo aki ta scirbi pa René Zwart y traduci den Papiamento fonetico di Corsou/Boneiru.