(ADVERTORIAL)
ORANJESTAD - E ta mas cu claro cu e virus COVID-19 a trece y lo bai trece hopi cambio mas den nos bida diario. Asina e bufete DKLegal ta bisa den un comunicado. Segun DKLegal, tur hende lo mester adapta nan mes na e situacion cu COVID-19 lo trece cune. Den un articulo anterior nos a toca e tema ariba e aspecto laboral. E articulo aki lo discuti ariba e posibel consecuencianan cu COVID-19 lo tin ariba otro tipo di acuerdonan.
Aunque nos no ta conciente di esaki tur ora, un acuerdo ta forma un parti esencial di nos bida diario. Di un simpel compra di un producto of un contrato di huur te na acuerdonan un tiki mas elabora entre comerciante nan cu ta hasi negoshi aki na Aruba of internacional, banconan y seguronan.
Partidonan lo dicidi mayoria di biaha pa establece nan palabracionnan por escrito, aunque esaki no tur ora ta necesario. Nos ta papia e ora di un “contract”. Un contract no ta nada otro cu un acuerdo entre partido por escrito. Sin embargo un acuerdo haci entre partido verbalmente tambe ta mara partidonan y lo mester cumpli cu esaki.
Partidonan e ora lo zorg pa nan palabracionan ta wordo refleha den un documento por escrito, esta den e contract. Sin embargo, kiko ta pasa ora partidonan a lubida/faya di regla algo? Of den caso cu un situacion inespera ta presenta su mes? Un situacion cu partidonan no por a premira, pero e consecuencianan ta asina grave cu ya e no ta posibel pa partidonan sigui cumpli cu e afspraken manera acorda den e contrato?
E pregunta aki lo hunga un rol sigur den e situacion actual di Coronavirus. Hopi persona y compania lo no por cumpli cu nan obligacionan a base di nan contratonan existente.
Por ehempel e huurdo cu ya no ta haya su salario paga, of cu ta bai haya menos paga cu normal y cu lo no por paga huur su huur (completo) mas. E huurdo aki lo bai acumula un debe? Kiko ta sosode ora bo no ta cumpli (mas) cu bo afspraken?
Bou di circumstancia nan normal, bo lo por simplemente bisa cu e contrapartido no a cumpli cu e afspraak, y e ora no ta cumpli cu su obligacionan a base di e contrato sera entre partido. Den e caso aki nos ta papia di incumplimiento y e contrapartido por pidi pa e partido cumpli cu e contrato of pidi pa e dan?o cu e la sufri a base di esaki wordo paga. Otro opcion nan lo ta pa abo como partido cu si a cumpli stop tambe di cumpli cu bo obligacionan tambe of disolve e contrato por completo.
Pero door di e pandemia di Corona e ta mas cu claro cu nos no ta papia di un situacion normal. Nos ta pasa aworaki den un situacion extraordinario y nos no por premira tampoco den ki situacion nos ta bai encontra nos mes aden ainda. Con ta para cu e contratonan existente e ora?
Na prome lugar mester wordo mira kiko a wordo palabra entre partidonan y tambe kiko a wordo palabra por escrito. Hurisprudencia ta bisa cu na ora di interpreta palabracionan hasi por escrito den un contrato, bo no ta interpreta esaki literal (letterlijk), pero cu bo mester tene na cuenta kiko partidonan tabata tin den den mente, kiko nan intencion tabata e momento cu nan hasi e palabracionan. Y kiko nan tabata spera di otro ora di hasi e palabracion nan aki.
Den cierto contratonan (mas tanto entre comerciante) bo ta encontra un articulo cu ta regla “forza mayor “(overmacht, force majeure), circumstancia for di bo alcance. Esaki ta trece cune, cu ora tin un circumstancia for di bo alcance, e partido no por wordo obliga du cumpli cu cierto palabracion nan. Bo lo por sigur pensa cu esaki lo ta e caso cu Coronavirus.
Pero kiko awor si partidonan no tin e “forza mayor” aki regla den nan contrato? Den e caso nan aki ta bai hunga un rol kiko pa partidonan ta razonabel y justifica? Partidonan lo ta obliga pa actua cu otro a base di e punto nan aki. Esaki ta trece cune cu partidonan lo mester bai tene cuenta cu e interes legitimo di otro. Articulo 6:248 di nos Codigo Civil inciso 2 ta stipula cu: “ un palabracion hasi entre partidonan a base di un contrato no ta aplicabel, den caso cu esaki no ta aceptabel a base di loke ta razonabel y justo.” Esaki ta duna e opcion na e partido cu a wordo afecta door di e situacion di Coronavirus pa no cumpli cu su obligacion.
Fuera di esaki articulo 6:258 di nos Codigo Civil ta duna partidonan un opcion mas especifico pa e situacion cu nos ta bibando actualmente. E articulo aki ta duna partidonan e oportunidad pa pidi na Juez pa ahusta/cambia e contrato of pa disolve esaki full of parcialmente. Esaki a base di “un situacion nan cu no a wordo premira” entre partido y cu ta trece cune cu e contra partido no por spera cu a base di e situacion actual ta razonabel ni justica pa e contrato sigui existi manera e ta aworaki sin mas.
Esaki por, si ta asina cu e situacion ta hopi diferente y no ta mes un cos cu e situacion na e momento cu esaki a wordo palabra na inicio. Nos ta encontra nos mes cu un situacion na unda e inestabilidad economico y social ta empeora dia pa dia. Den literatura nos ta haya ejempel di situacionan unda ta trata cu un grupo grandi, manera guerra y fluctuacion di relacionan economico. E situacion en cuanto Coronavirus sigur lo por wordo considera como un situacion inespera manera cu ley ta indica. Ya cu esaki a presenta su mes despues cu partidonan a sera nan contrato of hasi palabracionan y no a premira esaki. Esaki consecuentemente no por bin pa risico di un partido cu no por cumpli (manera debe ser) mas.
Aunque articulo 6:258 BWA ta regla cu esaki lo mester sosode pa medio di un decision di Juez, esaki no kiermen cu e decision pa hasi cambio/ahustacion of disolve e contrato no por bin di partidonan mes y nan mes regla esaki. Den un situacion manera ta presenta su mes aworaki cu e Coronavirus, partidonan lo mester bai sinta na mesa pa cambia/ajusta of hasta cancela contratonan, adapta na e situacion nobo. Si partidonan no por yega na un solucion rasonabe na mesa, semper lo keda e opcion pa acerca Juez y pidi esaki pa cambia, ahusta of disolve a contrato.