ORANJESTAD – Tin 69 caso di Chikungunya confirma na Aruba segun departamento di salud di Aruba. For di januari 2014 a cuminsa drenta algun notificacion di casonan sospechoso di malesa Chikungunya na Departamento di Salud Publico Aruba (DESPA). Te cu november 2014 un total di 318 caso sospechoso a wordo notifica na DESPA door di diferente dokter di cas y laboratorio na Aruba. Aruba ta conta awe cu 69 caso confirma di Chikungunya di cual 7 di e casonan aki ta personanan cu no tin un historia di biahamento recien. Esaki ta nifica cu Chikungunya ta circulando riba nos isla. Chikungunya, mescos cu Dengue, ta un malesa cu ta wordo transmiti door di e sangura Aedes aegypti. Aedes aegypti ta un sangura preto cu por wordo distingui di e otro sanguranan door di e strepinan blanco ariba su curpa y pia. E ta un sangura cu ta biba principalmente caminda cu tin hende, esta den y rond di bo cas. Aedes aegypti no ta gusta luz y ta sconde den e luganan scur manera bou di cama, mesa, sofa of stoel, den cashi etc.
DESPA ta pidi cada ciudadano, specialmente awor cu regularmente tin yobida tuma accion na cas pa combati sangura. Sin criadero no tin sangura. Sin sangura no tin malesa di Dengue ni Chikungunya.
Tira bista rond di cas pa criadero den cual e sangura por broei. Haci esaki por lo menos 1-2 biaha pa siman. Un criadero por ta cualkier obheto cu ta contene awa sea di yobida of cranchi. Cu otro palabra bolter hemchi cu awa para, bira scoter bou di mata cu ta contene awa, haci bari di awa bashi, kita sushedad rond di cas of pafo di cura, manera taira, cups, foam cups of box, tapadera cu por wanta awa. Percura pa semper e pos di bo cas ta bon tapa. No solamente cu tapadera, pero pone un gaas riba e tubo pa saca gas di pos pa asina evita cu e sangura por drenta y pone webo.
Paga tino si den cas tin vaas cu flor of steki di mata, pa cambia esaki cada 2 pa 3 dia. Constantemente sigui tira bista den y rond di bo cas pa asina nos elimina tur criadero. Dengue y Chikungunya tin sintomanan parecido y por wordo confundi cu otro. Si cerca abo of un miembro di bo famia presenta keintura, calafriu, dolor di cabes, dolor di musculo y/of joints of rash na curpa, tuma contacto mes ora cu bo dokter di cas. Corda cu tin sangura cu por causa morto. Nos salud ta nos responsabilidad! Pa mas informacion por tuma contacto cu Departamento di Salud Publico tel. 522-4200 of Gele Koorts en Muskieten Bestrijding na tel.585-3325.
Kico ta Chikungunya?
Chikungunya ta un malesa cu ta wordo ocasiona door di un virus (ChikV). E malesa Chikungunya ya ta conoci desde 1954 na Africa. Den e idioma di makonde (un zona den Tanzania Africa), Chikungunya kiermen cana dobla, pasobra e malesa ta afecta bo jointnan. Desde december 2013 e prome victimanan cu Chikungunya a keda registra den region di Caribe. Actualmente tin casonan di Chikungunya registra den Caribe, Centro-, Sur- y Noord America. Na Aruba e prome caso di Chikungunya a bin for di St. Maarten, caminda e prome caso local di transmision di Chikungunya a keda registra den continente Americano. Awendia e malesa Chikungunya ta wordo considera un malesa mundial y autoridadnan ful rond di mundo ta den alerta.
Con bo ta haya Chikungunya?
Bo ta haya Chikungunya door di pica di sangura, Aedes aegypti, cu ta carga e virus cu ta causa malesa di Chikungunya. Esaki ta e mesun sangura cu tambe ta carga virus di Dengue. E sangura ta pica un hende malo cu Chikungunya y e sangura aki na su turno ta pica un persona salud y ta hacie malo. E persona cu tin e malesa di Chikungunya tin e virus den su curpa durante 7 dia largo cu e ta malo.
Kico ta e sintoma di Chikungunya?
Ora cuminsa sinti malesa di Chikungunya un persona ta haya principalmente keintura halto, dolor den joints di man, pia y lomba, dolor di cabes y den algun caso rash na curpa. Den mayoria caso e sintomanan ta pasa sin complicacion. Personanan afecta pa Chikungunya ta haya un caida parecido na caida di griep, pero sin dolor di garganta of cu nanishi ta core. Mas lihe por confundi malesa di Chikungunya cu Dengue, pero solamente via test di sanger esaki por wordo determina. Si bo tin e sintomanan ariba menciona ta bon pa tuma contacto cu bo dokter di cas. Lag’e sa kico bo ta sinti. Mayoria bes e virus di Chikungunya no ta causa complicacion, pero sintoma manera dolor di joint por sigui persisti si bo ta riba 45 aña, tin un condicion di bo joints caba y bo a pasa hopi malo den e fase critico di e malesa aki. Toch un grupo cu mas ta na riesgo pa haya complicacion serio ta esunnan riba 65 aña, esunnan cu tin un malesa cronico manera diabetes, problema di curason, presion halto y babynan recien naci cu keda exponi na e virus cu ta causa Chikungunya.
Kico ta tratamento di malesa di Chikungunya?
No tin remedi specifico pa e malesa aki cu ta elimina e virus for di bo sistema. Solamente por trata e sintomanan di dolor y keintura cu paracetamol. Malesa di Chikungunya ta obliga un persona tuma cama pa aproximadamente un siman. Hopi descanso y likido (te, juice y sopi) ta importante pa bin bek riba pia. Por pasa cu bo ta haya un recaida.
Kico mi mester haci pa proteha mi mes?
Hende no por contagia otro hende directamente. Mester di sangura pa pasa e malesa aki pa otro persona. P’esey ta importante pa un persona malo cu malesa di Chikungunya proteha su mes pa no wordo pica atrobe pa un sangura pa asina evita cu e malesa wordo pasa pa resto di famia, amigo of bisiña. Preveni na tur momento pica di sangura.
Pa mas informacion tuma contacto cu Departamento di Salud Publico Aruba, na telefon 522-4200.